Türk Hukukunda Kan Alkol Konsantrasyonunun Geriye Dönük Hesaplanması: Sabit Oran ve Widmark Denkleminin İspat Sınırları

GİRİŞ

Alkollü araç kullanmaya ilişkin hükümler, geçmişte kalmış bir an hakkında soru sorar. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu (KTK) ile Karayolları Trafik Yönetmeliği (KTY), idari ve cezai eşikleri sürücünün araç kullandığı andaki kan alkol düzeyi olarak belirlemiştir. Oysa özellikle yaralanmalı veya ölümlü bir kazadan sonra dosyaya giren ölçüm, çoğu zaman sürücünün götürüldüğü sağlık kuruluşunda, olaydan bir veya birkaç saat sonra alınan kanda yapılır. Jones'un eliminasyon hızı derlemesi de aynı tespitle başlar: Adli analiz için kan örneği suçtan birkaç saat sonra alınabilir, mahkemeler ise şüphelinin daha önceki bir andaki, örneğin araç kullandığı andaki düzeyini öğrenmek ister.² İki an arasındaki köprü, Erik Widmark'ın 1920'lerde geliştirdiği modelin geriye doğru kullanılmasıdır ve bu işlem geriye dönük hesaplama olarak anılır.

Türk hukuku bu köprüyü tek bir sayıyla kurmayı seçmiştir. KTY, teknik cihazla yapılan ölçüme itiraz edilmesi veya ölçüme izin verilmemesi halinde sağlık kuruluşundaki sonuca geçen her saat için 0,15 promil eklenmesini öngörür ve Yargıtay 12. Ceza Dairesi de sonraki ölçümleri aynı ortalamayla kaza anına taşır. Amerikan Adli Bilimler Akademisinin standart kurulunun 2024 tarihli meslek standardı ise bu hesabın bir eliminasyon hızları aralığıyla yapılmasını şart koşar, çünkü bilim tek bir değer verilebilmesini desteklememektedir.³

Bu çalışmanın araştırma sorusu şudur: Sabit bir saatlik oran, Türk idare, ceza ve sigorta hukukunun sürüş anındaki kan alkol düzeyine yüklediği ispat değerini taşıyabilir mi ve taşıyamıyorsa geriye dönük hesaplanan bir değer neyi ispat edebilir? Çalışmada savunulan görüş, geriye dönük hesaplamanın bir nokta değil bir aralık ispat ettiği, bu aralığı da ancak kan alkol düzeyinin hesap süresinin tamamında düştüğü koşuluyla ispat ettiği ve karara esas alınabilecek aralık ucunun, değerin kullanıldığı yargılamada uygulanan ispat ölçüsüyle belirlendiğidir.

Çalışmada doktriner ve disiplinlerarası bir yöntem izlenmiştir. Kanun ve yönetmelik hükümleri ile Yargıtay, Danıştay ve bölge adliye mahkemesi kararları UYAP Mevzuat ve İçtihat Programı ile Yargıtay ve Danıştay'ın karar arama programlarından okunmuş, kararlar mahkemelerin geriye dönük hesabı anlatırken kullandığı kavramlarla yapılan aramalarla bulunmuştur.⁴ Kanunların hazırlık çalışmaları Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) sıra sayılarından ve tutanaklarından, Anayasa Mahkemesi kararı Resmi Gazete'den okunmuştur. Farmakokinetik literatür ile Amerika Birleşik Devletleri'nden, Birleşik Krallık ve İrlanda'dan ve İngiltere ve Galler'den üç meslek standardı yayıncılarının kendi kaynaklarından, Türk literatürü dergilerin yayın platformundan okunmuştur. Atıf yapılan kanun hükümleri 26.10.2026 tarihinde yeniden okunmuştur. Yabancı metinlerden yapılan çeviriler yazara aittir. Çalışmanın konusu yaşayan sürücüde etil alkoldür, ölüm sonrası incelemeler ve diğer maddeler kapsam dışındadır.

Türk hukuku kan alkol düzeyini promil olarak ifade eder, bilimsel literatür ise genellikle 100 mililitrede miligram (mg/dl) veya desilitrede gram (g/dl) birimini kullanır. İncelenen kararlarda hastane sonuçları 100 mg/dl'nin 1,00 promile karşılık geldiği ölçekte okunmuştur ve çalışmada bu ölçek esas alınmıştır.⁵ Buna göre saatte 15 mg/dl'lik bir eliminasyon hızı saatte 0,15 promile, 0,010 g/dl ise 0,10 promile karşılık gelir. Birinci bölümde eşikler, amaçları ve kanuni köprü, ikinci bölümde hesabın farmakokinetik temeli ortaya konulmakta, üçüncü bölümde literatür ve başka hukuk düzenlerinin çözümleri tartışılmaktadır. Dördüncü bölümde Türk yargı kararları standartlar karşısında okunmakta, beşinci bölümde ispat bakımından sonuçlar çıkarılmaktadır.

I. HUKUKİ ÇERÇEVE: SÜRÜŞ ANINA BAĞLANAN EŞİKLER

A. İdari Eşikler, 2013 Değişikliği ve Ölçümden Kaçınmanın Yaptırımı

6487 sayılı Kanun'la 2013'te yeniden düzenlenen KTK m. 48/1, alkollü olan sürücülerin karayolunda araç sürmesini yasaklar.⁶ Değişiklikten önceki metin ise yasağı “alkollü içki almış olması nedeniyle güvenli sürme yeteneklerini kaybetmiş kişiler”e yöneltmekte, tespit usullerini ve muayene şartlarını yönetmeliğe bırakmaktaydı.⁷ Anayasa Mahkemesi 2011'de aynı maddenin uyuşturucu madde etkisinde araç kullananların sürücü belgesinin süresiz olarak geri alınmasına ilişkin ibaresini iptal ederken, kuralın trafik kazalarını önlemek ve böylece kişilerin can ve mal güvenliğini ve kamu düzenini korumak amacıyla öngörüldüğünü tespit etmiş ve iptal hükmünün altı ay sonra yürürlüğe girmesine karar vermiştir.⁸ Plan ve Bütçe Komisyonunun raporuna göre alt komisyon, yasağa ilişkin idari yaptırımları bu karar “çerçevesinde” yeniden belirlemek amacıyla teklife yeni bir madde eklemiştir.⁹

Komisyonun kabul ettiği metin sınırları yine yönetmeliğe bırakmakta, teknik cihazla tespiti kabul etmeyen sürücülerin “bir promil alkollü olarak araç kullanmış” sayılmasını ve bir promil ve üzerinde alkollü sürücüler hakkında “emniyetli bir şekilde araç sevk ve idare edemeyecekleri kabul edilerek” TCK m. 179/3'ün uygulanmasını öngörmekteydi.¹⁰ Genel Kurul görüşmelerinde grubu adına söz alan milletvekili Kazım Kurt bu karineye itiraz etmiş, “Peşin peşin ‘Evet, sen şu kadar promil alkollüsündür.’ mantığıyla bir ceza uygulaması yanlıştır.” demiş ve aynı maddenin kan, tükürük, saç ve tırnak örnekleriyle tespite imkan verdiği karşısında karinenin sağlık açısından nasıl savunulabileceğini sormuştur.¹¹ Madde, Hükümetin katıldığı bir önergeyle yeniden yazılarak kabul edilmiştir. Önergenin gerekçesine göre ölçüme izin vermeyen sürücüler önceki düzenlemede 1,00 promil alkollü sayılırken, “bu düzenlemenin hukuki açıdan problemlere yol açabileceği göz önünde bulundurularak” bu sürücülere idari para cezası verilmesi öngörülmüş, ayrıca “Mevcut uygulamada Yönetmelik ile düzenlenen promil değerleri Kanuna taşınmıştır.”¹² Kabul edilen metnin altıncı fıkrası, bir promilin üzerindeki sürücüye TCK m. 179/3'ün uygulanacağını söylemekle yetinmiş ve Komisyon metnindeki “kabul edilerek” ibaresini almamıştır. Gerekçe bu farkı ayrıca açıklamamakta, diğer fıkraların “hukuk tekniği açısından” yeniden düzenlendiğini belirtmektedir.

Seven, 2013 değişikliğinin önemini yeni metnin güvenli sürüş yeteneğini kaybetme şartını aramaması ve cezalandırılacak alkollülük seviyesini kendisinin belirlemesi olarak açıklamaktadır.¹³ Hazırlık çalışmaları bu okumayı doğrulamakla kalmaz, iki tercihi de açıkça gösterir. Sınır yönetmelikten kanuna taşınmış ve bir yetenek kaybı olmaktan çıkıp bir konsantrasyona dönüşmüştür. Kanun koyucu ayrıca ölçülmemiş bir konsantrasyonu varsaymayı, hukuki sorunlara yol açabileceği gerekçesiyle reddetmiştir. Bugün KTK m. 48/5'e göre 0,50 promilin üzerinde alkollü olarak araç kullandığı tespit edilen sürücüye, “fiili bir suç oluştursa bile”, 25.000 Türk lirası idari para cezası verilir ve sürücü belgesi altı ay süreyle geri alınır. Hususi otomobil dışındaki araçları kullananlar bakımından promil alt sınırı 0,21'dir.¹⁴ Aday sürücünün belgesi ise araç cinsine bakılmaksızın 0,20 promilin üzerinde alkollü olarak araç kullandığının tespiti halinde iptal edilir.¹⁵ KTY m. 97/1 de sınırları sürücülerin “kanlarındaki alkol miktarı” olarak ifade eder.¹⁶

Kanun tespit yükümlülüğünü kazaya bağlamıştır. Yaralanmalı veya ölümlü ya da kollukça müdahil olunan maddi hasarlı bir kazaya karışan sürücünün muayenesi zorunludur. Teknik cihazla yapılan ölçüme itiraz eden veya ölçüme izin vermeyen sürücü en yakın adli tıp kurumuna, adli tabipliğe veya Sağlık Bakanlığına bağlı sağlık kuruluşuna götürülür ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 75. maddesi uygulanarak vücudundan kan, tükürük veya idrar gibi örnekler alınır. Sürücü ölmüş veya üfleyemeyecek kadar yaralanmışsa da aynı yol izlenir.¹⁷ Ölçümden kaçınma, 2013'te varsayılan konsantrasyonun yerine konulan yaptırımla karşılanır. 7574 sayılı Kanun'la 2026'da değiştirilen dokuzuncu fıkraya göre ölçüm yaptırmayan sürücüye 150.000 Türk lirası idari para cezası verilir ve sürücü belgesi beş yıl süreyle geri alınır.¹⁸ Kaza dışındaki denetimlerde ise KTY m. 97/3-f'ye göre itiraz üzerine tekrar ölçüm yapılmaz ve işleme 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 27. maddesi kapsamında itiraz edilir.¹⁹ Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun onadığı bir Daire kararına göre bu hüküm sürücünün kendi imkanıyla bir sağlık kuruluşuna başvurmasını engellemez, aksi yaklaşım Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesindeki savunma hakkını ve Anayasa'nın 36. maddesindeki hak arama hürriyetini sınırlar.²⁰ Farklı saatlerde alınmış iki sonuç bu nedenle idari uyuşmazlıklarda da sık görülür. Kazalardan sonra ise uyuşmazlığı belirleyen düzey, düzenli olarak tarif ettiği andan daha geç bir anda ölçülmektedir.

B. Ceza Eşikleri ve Bir Promilin Niteliği

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 179. maddesinin üçüncü fıkrası, “Alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle ya da başka bir nedenle emniyetli bir şekilde araç sevk ve idare edemeyecek halde olmasına rağmen araç kullanan kişi”yi cezalandırır.²¹ Fıkranın cezasını 2025'te artıran teklifin gerekçesi, bu fiilin cezasının müstakil olarak belirlendiğini ve “suçla daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla” artırıldığını belirtir.²² Adalet Komisyonunun 2004 tarihli gerekçesi ise fıkranın örneği olarak uzun süre araç kullandığı için yorgun ve uykusuz olan kişinin araç kullanmaya devam etmesini verir ve ikinci fıkradaki suçu bir somut tehlike suçu olarak nitelendirir.²³ Suçun ölçütü böylece bir maddenin varlığı değil, emniyetli sürüş yeteneğinin yokluğudur. Yargıtay Ceza Genel Kurulu da 2007 tarihli kararlarına atıfla, “Kişinin emniyetli şekilde araç kullanamayacak durumda olduğunun her somut olayda belirlenmesi zorunludur” sonucunu tekrarlamıştır.²⁴

KTK m. 48/6, 1,00 promilin üzerinde alkollü olduğu tespit edilen sürücüler hakkında ayrıca TCK m. 179/3'ün uygulanacağını, m. 48/7 de hususi otomobil sürücüleri bakımından 0,50, diğer sürücüler bakımından 0,20 promilin üzerinde alkollü olan sürücünün kazaya sebebiyet vermesi halinde TCK'nın ilgili hükümlerinin ayrıca uygulanacağını öngörür.²⁵ Yönetmelik de 1,00 promilin üzerindeki sürücüyü adli işlem yapılmak üzere mahalli zabıtaya teslim eder, bu düzeyin altındaki sürücüyü ise ancak alkolün etkisiyle emniyetli bir şekilde araç sevk ve idare edemeyecek durumda olduğu tutanakla tespit edilmişse teslim eder.²⁶

Bir promilin niteliği tartışmalıdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi bilimsel verilere dayanarak 1,00 promilden yüksek düzeyin kişinin melekelerini zayıflatacağını ve güvenli sürüş yeteneğini kaybettireceğini kabul etmekte, Ceza Genel Kurulu da bu uygulamayı 2013'te aktarırken yetenek kaybının her olayda belirlenmesi gerektiğini tekrarlamaktadır.²⁷ Öğretide Yiğit, Adli Tıp Kurumunun istikrarlı raporlarına dayanan ve bireysel farklılıkları da giderebilecek şekilde belirlenmiş bir ölçütün, benzer olaylarda uygulama farklılıklarını önlemek bakımından yararlı ve zorunlu olduğunu savunmaktadır.²⁸ Demir Bayram ise Adli Tıp Kurumunun da bu düzeydeki sürücülerin “hemen tümünün” sürüş yeteneğinin olumsuz etkilendiğini kabul ettiğini hatırlatmakta ve 1,00 promilin üzerindeki herkesin başka bir bulgu aranmaksızın cezalandırılmasının ceza hukuku ilkeleri ve masumiyet karinesiyle bağdaşmadığını ileri sürmektedir.²⁹ Hazırlık çalışmaları bu tartışmayı kesin olarak çözmez. Komisyon metnindeki karine kanunlaşmamıştır, ama gerekçe bunun nedenini söylememektedir. Bu çalışmanın konusu bakımından ise iki görüş aynı sonuca götürür. Bir promil suçun kendisini oluşturuyorsa, sürüş anındaki konsantrasyon suçun unsurudur ve ceza yargılamasının ispat ölçüsünde ispatlanmalıdır. Bir promil yalnızca güçlü bir delilse, bu delilin değeri sürüş anındaki konsantrasyonun ne kadar güvenilir biçimde bilindiğine bağlıdır.

Ölümlü ve yaralanmalı kazalarda eşik kusura da girer. TCK m. 22/3'e göre kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın neticenin meydana gelmesi halinde bilinçli taksir vardır ve ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.³⁰ Adalet Komisyonunun gerekçesi bu artırımın amacını açıkça trafikle ilişkilendirir: Bilinçli taksir hükmü, iş kazalarını ve trafikte meydana gelen taksirli suçları önlemek bakımından caydırıcı etki yapacaktır.³¹ Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Adli Tıp Kurumunun görüşlerine dayanarak, kaza anında bir promilin üzerindeki düzeyi bilinçli taksiri oluşturan, daha düşük bir düzeyi ise tek başına yeterli olmayan bir durum olarak kabul etmektedir.³² Ölümlü bir kazanın cezai sonucu böylece kaza anındaki düzeyin bir promilin hangi yanında kaldığına bağlanabilmektedir.

C. Sigorta Hukukundaki Görünümü

Aynı soru hukuk mahkemelerinin önüne de gelir. Yargıtay'ın aktardığı haliyle Kasko Sigortası Genel Şartları'nın A.5.5 maddesi, taşıtın “Karayolları Trafik Kanunu uyarınca yasaklanan miktardan fazla içki almış kişiler tarafından kullanılması sırasında meydana gelen zararlar”ı teminat dışında bırakır, Trafik Sigortası Genel Şartları'nın B.4.c maddesi de bu durumu rücu nedenleri arasında sayar.³³ 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 1409. maddesinin ikinci fıkrasına göre rizikonun teminat dışında kaldığını ispat yükü sigortacıya aittir.³⁴ Hükmün gerekçesi, ikinci fıkranın mülga 6762 sayılı Kanun'un 1281. maddesinin ikinci fıkrasının “tekrarı mahiyetinde” olduğunu belirtmekle yetinir.³⁵ Seven, kanun koyucunun bu kuralla, rizikonun gerçekleştiği anda zaten zor durumda olan sigortalıyı bir de ispat güçlüğüyle uğraştırmak istemediğini belirtmektedir.³⁶

Yargıtay uygulaması buna kazanın münhasıran alkolün etkisiyle meydana gelmiş olması koşulunu eklemiştir. Bu koşulun dayanağı 2013 öncesi metindir. Kapatılan 17. Hukuk Dairesi 2013'te, kanunun yasağı güvenli sürüş yeteneğini kaybetmiş kişilere yönelttiğini ve yasaklama yetkisini yönetmeliğe bırakmadığını belirterek, yönetmeliğin salt 0,50 promilin üzerindeki miktara göre araç kullanma yasağı getirmesinin “yasal dayanağı bulunmadığından geçersiz” olduğuna hükmetmiştir.³⁷ Hukuk Genel Kurulunun aktardığı bir Özel Daire kararı da aynı nedenle sürücünün “salt (münhasıran)” alkolün etkisi altında kaza yapmış olmasını aramıştır.³⁸ Hukuk Genel Kurulu 2019'da, 2013 öncesi metne tabi bir kasko davasında, oranın aşılmasını teminat dışılık için yeterli saymamış ve münhasır etkinin teknik incelemeyle araştırılmasını istemiştir, çünkü “alkol oranı aynı olsa bile alkolün kişiler üzerinde yarattığı etki değişkenlik göstermektedir”. Oranın aşılmasını yeterli sayan görüş Kurul çoğunluğunca benimsenmemiştir.³⁹ Seven'e göre 2013 değişikliği iki dayanağı da ortadan kaldırmıştır. Yazara göre 11 Haziran 2013'ten sonraki olaylarda sigortacı, sürücünün KTK m. 48'deki oranların üzerinde alkollü olduğunu ispat ederek yükünü yerine getirir, sigortalı ise alkolün kazada etkisi olmadığını, yani uygun illiyet bağının bulunmadığını ispat ederek durumu lehine çevirebilir.⁴⁰ Yargıtay 4. Hukuk Dairesi ise 2026'da, 27.10.2015 tarihli bir kazaya ilişkin kasko davasında münhasıran alkol koşulunu arayan kararı onamıştır.⁴¹ Ek koşulun ağırlığı ne olursa olsun, sigortacının ispat etmesi gereken ilk olgu yine kimsenin ölçmediği bir andaki kan alkol düzeyidir. Seven'in görüşüne göre ise bu olgu sigortacının ispat yükünün tamamıdır.

D. Kanuni Köprü: Saat Başına 0,15 Promil

İdari yaptırım bakımından aradaki süreyi KTY m. 97 kapatır. Ölçüme itiraz edilerek tespit sağlık kuruluşunda yaptırılırsa iki tespit arasındaki süre, ölçüme izin verilmezse kaza saati ile sağlık kuruluşundaki tespit saati arasındaki süre esas alınır ve sağlık kuruluşundaki sonuca “her bir saat için 0,15 promil eklenmek suretiyle alkol oranı belirlenir ve çıkan sonuca göre işlem tesis edilir”.⁴²

Kuralın kaynağı Adli Tıp Kurumunun (ATK) yazılarıdır ve bu yazılar ortalamayı bir aralıkla birlikte bildirir. Danıştay 15. Dairesinin aktardığı 23.12.2003 tarihli yazıya göre 5. İhtisas Kurulu, kan alkol düzeyinin bir saatte 100 mililitrede 12 ile 18 mg, ortalama 15 mg azaldığını, bu azalmaya kişinin cinsiyetinin ve kilosunun etki ettiğini ve kronik içicilerde düşüşün daha hızlı olacağını belirtmiştir.⁴³ İdari yargı kararlarında aktarılan 25.11.2008 tarihli yazı ise azalmanın araştırmalarda saatte 12 ile 20 mg/dl olduğunu, adli vakalarda ortalama 15 mg/dl'nin kabul edildiğini bildirmektedir.⁴⁴ Danıştay'a göre 0,15 promil eklenmesi kuralı Yönetmeliğe 17.04.2015 tarihli değişiklikle eklenmiş, bundan önce idari yargı aynı hesabı ATK'nın yazısına dayanarak yapmıştır.⁴⁵ Yönetmelik böylece Kurulun ortalamasını almış, aralığını almamıştır. Ceza mahkemeleri de aynı rakamla çalışır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, ATK raporlarında vücuttaki alkol oranının her saat ortalama 0,15 promil düştüğünün belirtildiğini kaydetmiş,⁴⁶ dördüncü bölümde incelenen kararda da kaza anındaki düzeye “geriye dönük olarak saat başı 0.15 promil alkol eklenmesi suretiyle” ulaşmıştır.⁴⁷

Kuralın hukuki niteliği uygulandığı alana göre değişir. Kabahatler Kanunu m. 4/1'e göre kanunun kapsam ve koşulları bakımından belirlediği çerçeve hükmün içeriği “idarenin genel ve düzenleyici işlemleriyle de doldurulabilir”.⁴⁸ Saat başına 0,15 promil kuralı, idari yaptırım bakımından bu yetkinin kullanıldığı bir usul hükmü olarak savunulabilir. TCK m. 2/2 ise “İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz” hükmünü koyar.⁴⁹ Karşı görüş, ceza eşiğini KTK m. 48/6'nın kanunla koyduğunu ve 0,15 promil kuralının yalnızca bu eşiğe ulaşılıp ulaşılmadığını gösteren bir ispat yöntemi olduğunu ileri sürebilir. Kanaatimizce bu görüş kuralın işleyişini gözden kaçırır. Ölçülen bir değeri aralık göstermeksizin suçun unsuru olan bir konsantrasyona dönüştüren bir hüküm, unsurun varlığı hakkında bir karine işlevi görür. Sabit oran bir ölçümden hareket ettiği için 2013'te reddedilen karineyle aynı değildir, ama ölçülmemiş bir anın değerini tek bir sayıyla belirlediği ölçüde, kanun koyucunun kanunla bile kurmaktan kaçındığı türden bir varsayıma dayanır. CMK m. 217/1'e göre deliller hakimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdir edilir ve bu ilke, bir yönetmelik hükmünün ceza hakimini bağlayan bir ispat kuralı olarak uygulanmasına yer bırakmaz.⁵⁰ Ceza yargılamasında 0,15 promil, Yönetmeliğin değil, ATK'nın bilimsel görüşünün bir parçası olarak ve o görüşün kendi aralığıyla birlikte değerlendirilebilir. Kuralda içmenin seyrine ilişkin bir unsur, son içkiden sonraki süre için bir istisna, bir alt sınır veya örnek türüne ilişkin bir hüküm yoktur. Bu tür tek bir rakamın eşiklerin ona yüklediği ağırlığı taşıyıp taşıyamayacağını farmakokinetik veriler gösterir.

II. GERİYE DÖNÜK HESAPLAMANIN FARMAKOKİNETİK TEMELİ

A. Widmark Modeli ve Terimleri

Alkol hesapları, Widmark'ın 1920'lerde yaptığı ve 1932'de yayımladığı çalışmaya dayanır.⁵¹ Modelin ileriye dönük biçimi, belirli bir andaki kan alkol düzeyini, emilen alkol miktarının vücut ağırlığına ve bir dağılım faktörüne bölünmesinden, içmeye başlandığından beri elimine edilen miktarın, yani eliminasyon hızı ile geçen sürenin çarpımının çıkarılmasıyla verir.⁵² Bugün etanolün vücut suyundaki görünür dağılım hacmi olarak okunan dağılım faktörü, sağlıklı erkeklerde ortalama yaklaşık 0,70 l/kg, kadınlarda yaklaşık 0,60 l/kg'dır.⁵³ Amerikan standardı buna rağmen tek ve sabit bir dağılım hacmi kullanılmasını uygun bulmamakta, yüzde 95'lik aralıkları erkekler için 0,58 ile 0,83 l/kg, kadınlar için 0,43 ile 0,73 l/kg olarak vermektedir.⁵⁴

Geriye dönük biçim daha basittir. Olay anındaki düzey, ölçülen düzeye eliminasyon hızı ile olay ve ölçüm arasındaki sürenin çarpımının eklenmesiyle bulunur.⁵⁵ Bu biçimde ne dağılım faktörü ne de vücut ağırlığı yer alır, bu nedenle içme öyküsü bilinmeden ölçülmüş bir sonuca uygulanabilir. Hesap üç şeye dayanır: eliminasyon hızına, aradaki süreye ve kan alkol düzeyinin bu süre boyunca düştüğü koşuluna. Dağılım faktörü ise içme öyküsünün önem kazandığı durumlarda, örneğin henüz emilmemiş olabilecek bir içkinin payının düşülmesi gerektiğinde yeniden devreye girer.⁵⁶

B. Eliminasyon Hızı ve Dağılımı

İlk içkiler karaciğerdeki enzimi doyurduktan sonra alkol kandan saatte yaklaşık sabit bir miktarda ayrılır. Jones'un kanıta dayalı derlemesine göre sıfırıncı derece kinetik, kan alkol düzeyinin 20 mg/dl'nin üzerinde olduğu adli olayların çoğunda düşüş evresini tanımlamaya yeterlidir. Derleme, eliminasyon hızını aç karnına içmeden sonra saatte 10 ile 15 mg/dl, tok kişilerde 15 ile 20 mg/dl, detoksifikasyon sürecindeki alkoliklerde 25 ile 35 mg/dl olarak vermekte ve fizyolojik aralığı 10 ile 35 mg/dl olarak belirlemektedir. Jones'a göre orta düzeyde içenler için saatte 15 mg/dl nüfus bakımından iyi bir ortalama olmaya devam etmektedir, yakalanan sürücüler için ise, bunların birçoğu ataklar halinde aşırı içen veya alkolik olduğundan, saatte 19 mg/dl daha uygundur.⁵⁷ Birleşik Krallık ve İrlanda Adli Toksikologlar Derneğinin (UKIAFT) kılavuzu, ortalaması saatte 19,1 mg/dl olan 1.090 kişilik olay verilerine dayanarak saatte 9 ile 29 mg/dl arasındaki aralığı, en olası hız olarak da 19 mg/dl'yi benimsemiştir. Bu yüzde 95'lik bir aralıktır ve kılavuzun ifadesiyle her 20 kişiden biri aralığın dışında kalabilir.⁵⁸ Amerikan standardı, yaş, cinsiyet, etnik köken ve içme deneyiminden bağımsız olarak nüfusun çoğunluğunu kapsadığını belirttiği saatte 0,010 ile 0,025 g/dl arasındaki aralığın en azından kullanılmasını şart koşar.⁵⁹ Alman adli tıp uygulaması, kişi lehine bir asgari düzey tahmin edilirken saatte 0,1 promillik düşük bir oran uygular ve bu oran hukuken kabul görmüştür. Toplam 87 katılımcılı dört kontrollü içme deneyinin yakın tarihli bir yeniden analizi ise eliminasyon eğrisinin tamamında saatte 0,156 promillik bir düşüş saptamıştır.⁶⁰

Promile çevrildiğinde yayımlanmış aralıklar, Amerikan standardında saatte 0,10 ile 0,25, İngiliz kılavuzunda 0,09 ile 0,29, fizyolojik sınırlarda 0,10 ile 0,35 promildir. ATK'nın kendi yazılarındaki aralık ise 0,12 ile 0,18, sonraki yazıda 0,12 ile 0,20 promildir. Yönetmeliğin rakamı orta düzeyde içenlerin ortalamasıdır, yakalanan sürücüler için verilen 0,19 promilden düşüktür ve ATK'nınki dahil bütün yayımlanmış aralıkların içinde yer alır. ATK'nın aralığı uluslararası aralıklardan dardır, ama o da bir aralıktır ve Yönetmelik bunun yalnızca orta noktasını kullanmaktadır. Hesaplanan bir düzeyin belirsizliği de aynı mantığı izler. Yayımlanmış örnekleri hata yayılımı yöntemiyle yeniden hesaplayan Searle, değişim katsayısının sabit bir yüzde olmadığını ve her olayda ayrıca hesaplanması gerektiğini, genel bir rakamın ise özellikle eliminasyonun sonuçta büyük pay aldığı durumlarda doğru olmaktan uzak olduğunu göstermiştir.⁶¹ Birkaç saati kapsayan bir geriye dönük hesapta sonucun büyük kısmını eliminasyon oluşturur.

C. Emilim ve Emilim Sonrası Evre Koşulu

Sabit düşüş ancak emilimden sonra başlar. Doruk düzeye genellikle içtikten sonraki 10 ile 60 dakika arasında ulaşılır.⁶² Amerikan standardı ise son içkiden sonra emilim sonrası evreye ulaşmanın iki saate kadar sürebileceğini, doruğa ulaşma süresinin emilim sonrası evreye ulaşma süresiyle aynı olmadığını ve doğrusal eliminasyon hızının yalnızca kişi emilim sonrası evredeyken geçerli olduğunu kaydeder.⁶³ İngiltere ve Galler Adli Bilimler Düzenleyicisinin (FSR) kılavuzu bundan sonucu çıkarır. İşlem, ilgili an ile örneğin alındığı an arasında kişinin kanındaki alkol düzeyinin düştüğü varsayımına dayanır. Bu varsayım doğru değilse geriye dönük hesabın sonucu hatalı olabilir ve alkol düzeyini önemli ölçüde olduğundan yüksek gösterebilir. Bu nedenle düzeyin hesap süresinin tamamında düşmemiş olması muhtemelse hesap yapılmamalıdır, hesabı yapan bilirkişi de varsayımın somut olayda neden geçerli olduğunu açıklamalıdır.⁶⁴

Standartlar bu koşulu süreye çevirir. İngiliz kılavuzu, olaydan önceki bir saat içinde alkol alınmışsa standart bir geriye dönük hesabın normalde yapılmaması, yemek yenmişse son içkiden sonraki iki saat içinde dikkatli olunması gerektiğini belirtir.⁶⁵ Amerikan standardı, olay içmenin bitiminden iki saatten fazla sonra gerçekleşmişse kişiyi emilim sonrası evrede kabul eder, potansiyel olarak emilmemiş alkolün etkisinin ele alınmasını ister ve içme öyküsü bilinmediğinde kişinin emilim sonrası evrede olduğunu varsaymanın makul olmadığını belirtir. Standardın kendi örneğinde bardan çıkarken son bir kadeh içip otoparktan çıkarken kaza yapan sürücüden doksan dakika sonra alınan ve 0,82 promile karşılık gelen sonuç, emilimin tamamlandığı varsayımıyla kaza anı için 0,97 ile 1,20 promil, son içkinin henüz emilmediği varsayımıyla 0,57 ile 0,90 promil verir ve sürücü 0,80 promillik yasal sınırın altında da olabilir.⁶⁶ İki saatlik pencere de bir nüfus rakamıdır. Yemek, bazı ilaçlar ve bazı tıbbi durumlar emilimi uzatabilir ve ABD'de bir eyalet laboratuvarının 36 geriye dönük hesap raporu üzerinde yapılan bir inceleme, raporların tamamının emilimin iki saat içinde tamamlandığını varsaydığını göstermiştir.⁶⁷ Aynı koşul olaydan sonra içilmiş alkolü de dışarıda bırakır. Olay ile örnek arasında alkol alınmışsa kan alkol düzeyi o aralığın bir bölümünde düşmemiş, yükselmiştir ve geriye dönük hesap olay anında var olmayan bir alkolü olay anına taşır.

D. Doğrusal Eliminasyonun Alt Sınırı

Sabit hız düşük düzeylerde de sona erer. Amerikan standardı, 0,020 g/dl'nin altında sıfırıncı derece kinetik artık geçerli olmayabileceğinden bu düzeyin altındaki sonuçlardan geriye dönük hesap yapılmasını yasaklar. İngiliz kılavuzu da standart geriye dönük hesaba ancak 20 mg/dl'den itibaren izin verir, bu düzeyin altında Michaelis-Menten kinetiği baskındır.⁶⁸ Türk ölçeğinde bu alt sınır 0,20 promildir. Alman bilirkişi uygulaması genellikle 0,15 promilin altında geriye dönük hesaptan kaçınır. Düşük sonuçlar için düzeltilmiş bir kural öneren 2026 tarihli yeniden analiz de 0,06 promilin altında hesabın hiç yapılmamasını önermekte ve insan kanında endojen etanolün genellikle yaklaşık 0,01 ile 0,05 promil arasında bildirildiğini belirtmektedir.⁶⁹ Bu bölgedeki bir sonuç kendisinden önceki süre hakkında pek az şey söyler ve bu sonuçtan başlayan bir hesap neredeyse tamamen varsayılan hız ile sürenin çarpımından ibarettir. Cihazın tespit ve tayin sınırının altında kalan bir sonuç ise hiçbir değer taşımaz: O sonuç bir miktar değil, ölçümün o miktarı göremediğinin kaydıdır.

E. Örneğin Türü

Yasal sınırlar tam kana ilişkindir, hastane laboratuvarları ise daha fazla su içeren serum veya plazmada ölçüm yapabilir. Jones ve Tilson, yasal sınırların etanolün plazma, serum veya alyuvarlardaki değil tam kandaki konsantrasyonu olarak tanımlandığını, serum veya plazmanın tam kana oranının ortalama yaklaşık 1,15 olduğunu belirtmekte ve hukuki amaçlarla bir hastanenin plazma veya serum sonucunun 1,2'ye bölünmesini önermektedir.⁷⁰ Amerikan standardı, serum ve plazma sonuçlarının başka her hesaptan önce 1,13 ile 1,19 arasındaki bir oranla tam kan eşdeğerine çevrilmesini şart koşar ve idrar sonuçlarından, tam kan eşdeğerine çevrilmiş olsalar bile, geriye dönük hesap yapılmasını yasaklar.⁷¹ Türk hukuku sınırları kandaki alkol miktarı üzerinden koymuştur, ancak KTK m. 48/3 idrar örneği alınmasına da izin vermektedir.

III. LİTERATÜRÜN DURUMU VE BAŞKA HUKUK DÜZENLERİNİN CEVAPLARI

A. Uluslararası Tartışma

Jones'un derlemesi durumu açıkça ortaya koyar: Ceza davalarında geriye dönük hesabın birçok savunucusu ve eleştirmeni vardır.⁷² Montgomery ve Reasor'a göre hesap, emilim hızları, eliminasyon hızları ve tüketim biçimi hakkında makul varsayımlar yapıldığında güvenilir biçimde uygulanabilir. Doruktan sonra saatte 0,015 ile 0,020 g/dl'lik hızlar görece dar bir sonuç aralığı verir, saatte 0,01 ile 0,03 g/dl'lik daha geniş bir aralığın pratik etkisi azdır, doruktan önce ise aralık genişler. Yazarlar kişilerin bildirdiği içki miktarlarının son derece yanıltıcı olduğunu da eklemiştir.⁷³ Gullberg ve McElroy, yakalanan 161 kişinin yol kenarındaki nefes ölçümlerini sonraki ölçümlerle karşılaştırmış ve varsayılan bir hızla yapılan hesabın yol kenarı sonucunu küçük ama anlamlı biçimde olduğundan yüksek tahmin ettiğini bulmuştur. Yazarlara göre sürüşten sonraki iki saat içinde yapılan delil niteliğindeki ölçümler iyi ve kesinlikle olduğundan yüksek olmayan tahminler verir ve bu durumlarda hesap yersiz olabilir.⁷⁴ Posey ve Mozayani, birçok uygulayıcının bu hesabı yapmakta isteksiz olduğunu, bazı yargı çevrelerinin hesabı açıkça yasakladığını ve hesabı yapanların Widmark formülündeki iyileştirmeleri sıklıkla göz ardı ettiğini gözlemlemiştir.⁷⁵

Yakın tarihli literatür, hesabın yapılıp yapılamayacağı sorusundan hangi koşullarla yapılacağı sorusuna geçmiştir. Journal of Forensic Sciences'ta yayımlanan iki mektup alkollü araç kullanma davalarında geriye dönük hesap konusunda bilimsel bir uzlaşı çağrısında bulunmuş, 2024'teki üçüncü mektup bu çağrıya bir cevap ortaya koymuştur.⁷⁶ Saskőy ve diğerleri İngiliz toksikologların ve Amerikan Adli Bilimler Alan Komiteleri Örgütünün (OSAC) rehberlerinin tam olarak uyuşmadığını saptamış, eliminasyon hızı aralığının saatte 8 ile 29 mg/dl'ye genişletilmesini ve son içkiden sonra iki saatlik bir sınır benimsenmesini önermiştir. Yazarlara göre bu, makul şüphenin ötesinde ispat ölçüsünü daha iyi karşılayacaktır.⁷⁷ Maskell ve diğerleri, dağılım hacmi ve eliminasyon hızı için kullanılan yüzdelik aralığın dava türüne göre değişmesi gerektiğini savunmuş, hukuk davalarında 25. ile 75., ceza davalarında 0,5. ile 99,5. veya 2,5. ile 97,5. yüzdelikleri önermiştir.⁷⁸ Olson ise toksikologlardan, emilime ilişkin nüfus ortalamalarının tek tek olaylara uygulanamayabileceğini açıklamalarını istemiştir.⁷⁹ 2020 ile 2024 arasındaki meslek standartları bir eliminasyon hızı aralığı, emilim sonrası evre koşulu, bir alt sınır ve serum sonuçlarının çevrilmesi üzerinde birleşmekte, aralığın genişliği ve emilim penceresinin uzunluğu bakımından ayrılmaktadır.

Aynı belirsizliğe iki hukuk düzeni kurallı birer cevap vermiştir ve ikisi de belirsizliği bir ortalamayla değil sanık lehine çözer. Alman Federal Yüksek Mahkemesine (BGH) göre suçun kendisinin ispatında, sanık için en elverişli sabit hız olan saatte 0,1 promil esas alınır ve içmenin bitiminden sonraki ilk iki saat geriye dönük hesabın dışında bırakılır. Kusur yeteneği değerlendirilirken ise tersi yapılır ve sanık lehine saatte 0,2 promillik azami hıza bir defalık 0,2 promil eklenir.⁸⁰ İngiliz hukuku sorunu kanuni bir karineyle çözer. 1988 tarihli Road Traffic Offenders Act'in 15. maddesine göre suç anındaki alkol oranının örnektekinden “az olmadığı” varsayılır ve sanık ancak araç kullanmayı bıraktıktan sonra alkol aldığını ispat ederek bu karineden kurtulabilir.⁸¹ Bu karine geriye hesap yapmaz, örnekteki düzeyi bir alt sınır olarak kabul eder. İki çözüm de hesabın hatası hangi yöne düşerse düşsün yükü sanığa bırakmaz. Türk Yönetmeliğinin ortalaması ise hatayı daha yavaş eliminasyon yapan sürücünün aleyhine kaydırır.

B. Türk Literatürü

Türk adli tıp literatürü aynı ortalamaları aktarır. Baduroğlu ve Durak, etil alkolün eliminasyon oranlarının literatürde çok değişik olduğunu, kaybolma oranının orta derecede içme alışkanlığı olanlarda saatte 15 mg/100 ml, ağır derecede içme alışkanlığı olanlarda 19 mg/100 ml olduğunu belirtmekte ve geriye dönük hesapta içim başlangıcından itibaren kaybedilen miktarın düşünülmesi gerektiğini vurgulamaktadır.⁸² Aynı çalışmanın aktardığı ATK ayrımına göre 0 ile 30 mg/dl düzeyindeki sürücüler için güvenli sürüş yeteneğinin bozulmadığı, 31 ile 100 mg/dl arasındakiler için yalnızca alkol düzeyinden hareketle bunun tespit edilemeyeceği, 101 mg/dl ve üzerindekiler için ise yeteneğin bozulduğu kabul edilmelidir ve orta banttaki sürücüler hakkında tutanak düzenleyenlerin veya tanıkların anlatımlarına göre karar verilebilecektir.⁸³ Bu literatürde 19 mg/dl de yer almakla birlikte uygulamaya geçen değer 15 mg/dl olmuştur.

Ceza hukuku literatürü hesabı değil eşiğin niteliğini tartışmıştır. Yiğit'in görüşü uygulamanın yeknesaklığını, Demir Bayram'ınki bireysel farklılıkları ve masumiyet karinesini öne çıkarır. Demir Bayram ayrıca 0,30 ile 1,00 promil arasındaki bir sonucun tek başına yeterli olmadığını ve tıbbi bulgularla veya dışa yansıyan davranışlarla desteklenmesi gerektiğini belirtmektedir.⁸⁴ İki görüş de konsantrasyonu bilinen bir veri olarak ele almakta, bu verinin sürüşten saatler sonra alınmış bir örnekten nasıl elde edildiğini sormamaktadır. İdare hukuku literatüründe Avcı ve Bilgin, sürücü belgesinin geri alınmasına ilişkin Danıştay ve bölge idare mahkemesi kararlarını derlemiştir. Aktarılan kararlarda iki ölçüm arasındaki süre ATK'nın saatte 12 ile 20 mg/dl'lik aralığına göre değerlendirilmiş, hastanedeki sonucun ilk ölçümle bilimsel olarak bağdaşmadığı durumlarda ilk ölçümün sağlıklı olduğu konusunda tereddüt doğduğu kabul edilmiş, iki ölçümün birbirini desteklediği durumlarda ise ikinci sonuca saatte 0,15 promil eklenerek işlem hukuka uygun bulunmuştur.⁸⁵ Bu derleme, idari yargının geriye dönük hesabı ceza yargısından önce bir aralık mantığıyla ele aldığını gösterir, ancak yazarlar aralığın ucunun ispat ölçüsüyle ilişkisini tartışmamaktadır. Sigorta hukuku literatüründe Seven, yukarıda aktarıldığı üzere, 2013 değişikliğinden sonra sınırın üzerindeki bir düzeyin sigortacının ispat yükünü karşıladığını savunmaktadır.

C. Çalışmanın Ayrıldığı Nokta

Türk adli tıp literatürü eliminasyon hızını uygulanacak bir ortalama olarak ele almakta, ceza hukuku literatürü eşiğin niteliğini, sigorta hukuku literatürü de ispat yükünün dağılımını tartışmakta, ancak sonraki bir örneğin sürüş anındaki düzeyi nasıl ispat ettiğini sormamaktadır. İdari yargı aralığı kullanmakta, fakat bunu ilk ölçümün güvenilirliği sorusuyla sınırlı tutmaktadır. Uluslararası literatür aralığı, emilim koşulunu, alt sınırı ve örneğin türünü bilimsel sorular olarak tartışmakta, Alman ve İngiliz hukuku ise bunlara kurallı cevaplar vermektedir. Bu çalışma onları Türk hukukunun sorusu olarak okumaktadır. Delilin hangi düzeyi ispat ettiği, uygulanan ispat ölçüsünün aralığın hangi ucunu gerektirdiğine bağlıdır ve hesabın koşulları, o düzeyin ispatı bakımından delilin değerinin koşullarıdır. Bir promili suçun kendisi sayan görüşe göre bu soru suçun unsurunun ispatı sorusudur, Seven'in görüşüne göre ise sonraki bir örneğin o düzeyi nasıl ispat ettiği sorusu uyuşmazlığın bütünü haline gelir.

IV. TÜRK YARGI KARARLARININ STANDARTLAR KARŞISINDA OKUNMASI

A. Bir Promil Eşiği Etrafındaki İki Ceza Kararı

Yargıtay 12. Ceza Dairesi 28.12.2022 tarihli kararında, emniyet şeridinde park halindeki bir otomobile arkadan çarparak içindeki katılanın kemik kırığı oluşacak şekilde yaralanmasına neden olan sanığın durumunu incelemiştir. Olaydan 1 saat 48 dakika sonra alınan raporda 0,70 promil tespit edilmiş, saat başı 0,15 promil eklenerek kaza anında 0,97 promil alkollü olunduğu kabul edilmiştir. Daire, 0,97 promilin bir promilin altında olduğunu, dosyada güvenli sürüş yeteneğinin kaybına ve dışa yansıyan davranışlara ilişkin bir tespit ile kazanın alkolün etkisiyle meydana geldiğine dair bir delil bulunmadığını belirterek bilinçli taksirin koşullarının oluşmadığına hükmetmiş ve hükmü bozmuştur.⁸⁶

Yayımlanmış aralıklar uygulandığında aynı sonuç Amerikan standardına göre 0,88 ile 1,15, İngiliz kılavuzuna göre 0,86 ile 1,22, ATK'nın 2008 tarihli yazısındaki aralığa göre 0,92 ile 1,06 promil verir. İngiliz kılavuzunun en olası hızı olan saatte 0,19 promille sonuç 1,04 promildir. Sanığın bir promilin altında olduğu tespiti bu nedenle seçilen ortalamanın bir sonucudur. Kararın sonucu ise daha sağlam bir temele dayanır: ATK'nınki dahil her yayımlanmış aralığın alt ucu bir promilin altındadır, dolayısıyla sanığın eşiğin üzerinde olduğu ispatlanmamıştır.

Aynı Dairenin 16.12.2025 tarihli kararı aynı mantığın bir başka örneğidir. Kazadan yaklaşık iki saat sonra, saat 23.05'te yapılan ölçümde 44,7 mg/dl etanol saptanmış ve Daire sanığın kaza anında yaklaşık 1,00 promilin altında alkollü olduğunu kabul ederek bilinçli taksirin koşullarının oluşmadığına hükmetmiştir.⁸⁷ 0,447 promile iki saat için 0,15 promil eklenmesi yaklaşık 0,75 promil verir. Amerikan standardının aralığı yaklaşık 0,65 ile 0,95, İngiliz kılavuzununki 0,63 ile 1,03 promildir. İngiliz kılavuzunun üst ucu eşiği aşsa da alt ucu eşiğin belirgin biçimde altındadır ve ceza yargılamasında belirleyici olan, beşinci bölümde gösterildiği üzere, bu alt uçtur.

Sabit rakam aynı kolaylıkla sürücünün aleyhine de işleyebilir. Bir kazadan iki saat sonra ölçülen 0,75 promillik bir sonuç, 0,15'lik ortalamayla 1,05 promile, yani ceza eşiğinin üzerine çıkar. Amerikan standardının aralığı ise 0,95 ile 1,25, ATK'nın 2008 tarihli yazısındaki aralık 0,99 ile 1,15 promildir ve ikisinin de alt ucu eşiğin altında kalır. Ölçüme izin vermeyen bir sürücüden doksan dakika sonra ölçülen 0,30 promillik bir sonuç Yönetmeliğe göre 0,525 promile, yani 0,50'lik sınırın üzerine çıkar, oysa aralığın alt ucu Amerikan standardına göre 0,45, ATK'nın aralığına göre 0,48 promildir. Tek bir sayı, bir eşiğin iki yanına uzanan bir aralığı o eşiğin bir yanındaki bir tespite dönüştürür.

B. Olay Yerinden Ayrılan Sürücü ve Geç Alınan Örnek

Aynı Daire, olay yerinden ayrılan sürücünün geç alınan örneğine iki farklı cevap vermiştir. 01.11.2022 tarihli kararda, önündeki motosiklete arkadan çarparak yolcunun kemik kırığı oluşacak şekilde yaralanmasına neden olduktan sonra olay yerinden kaçan sanıkta kazadan 18 saat sonra 0,16 promil tespit edilmiş, geriye dönük olarak saat başı 0,15 promil eklenerek kaza anında 2,86 promil alkollü olunduğu kabul edilmiş ve bilinçli taksir hükümlerinin uygulanması isabetli bulunmuştur.⁸⁸ 24.12.2019 tarihli kararda ise arkadan çarpmalı bir kazadan sonra olay yerini terk eden, ertesi gün teslim olan ve saat 11.00 sıralarında alınan raporda 0,61 promil alkollü olduğu tespit edilen sanığın beraati onanmıştır. Sanık olay anında alkollü olmadığını ve sonradan alkol aldığını beyan etmiş, Cumhuriyet savcısı ise geriye dönük hesapla yasal sınırın çok üstünde bir değer bulunacağını ve kaçmanın sanığın lehine sonuç doğurmayacağını ileri sürmüştür. Daire, suçun işlendiğine ilişkin her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delil elde edilemediği gerekçesini yerinde bulmuştur.⁸⁹ Yönetmeliğin oranıyla bu ikinci olayda da yaklaşık 2,75 promillik bir değer elde edilebilirdi.

Standartlar karşısında ikinci karar doğrudur. Birinci kararda başlangıç değeri 0,20 promillik alt sınırın altındadır ve hesap 18 saati kapsar. Daha önemlisi, olay yerinden ayrılan sürücünün sonraki saatlerde alkol almadığı dosyada ispatlanmadıkça kan alkol düzeyinin bu sürenin tamamında düştüğü varsayılamaz. Emilim sonrası evre koşulu burada iki yönden çöker: Ne son içkinin saati bilinmektedir ne de olaydan sonra içki içilmediği. Karşı görüş Cumhuriyet savcısının temyiz sebebinde ve Avcı ile Bilgin'in aktardığı idari yargı kararlarında ifadesini bulur: Olay yerinden ayrılan sürücü bu davranışından yararlanmamalıdır.⁹⁰ Kanaatimizce bu kaygı haklıdır, ama cevabı varsayılmış bir konsantrasyon değildir. Kanun koyucu ölçümden kaçınmayı KTK m. 48/9'da ayrı ve ağır bir yaptırıma bağlamış ve 2013'te kaçınan sürücü için bir konsantrasyon varsaymayı açıkça reddetmiştir. Kaçmanın sonucunu kaçılan ölçümün yerine bir sayı koyarak gidermek, sürücüyü ispatlanmamış bir konsantrasyonla cezalandırmak anlamına gelir. Aralığın alt ucu birinci olayda da bir promilin üzerinde kaldığından bilinçli taksir sonucu başka delillerle ayakta durabilir, ama dayanağı saat başına 0,15 promillik bir eklemenin kendisi olamaz.

C. Sıfıra Yakın ve Sıfır Sonuçlardan Geriye Hesap

Kapatılan Yargıtay 17. Hukuk Dairesi 2012'de, bir bilirkişi hesabına dayanan bir kasko davasının reddini onamıştır. Bilirkişi saat 03.36'da ölçülen 0,06 promili, saatte 0,15 promillik oranla önceki akşam saat 22.15'teki kaza anı için 0,86 promile taşımıştı. Karşı oya göre bu orandaki alkolün alınan bir ilaçtan veya yenilen bir portakaldan ileri gelmesi de mümkündür, ispat yükü sigortacıdadır ve 0,06 promilin Widmark formülüyle olay saatine taşınması dosya içeriğine uygun düşmemektedir.⁹¹ 0,86 promilin 0,80'i varsayılan hızın beş saat yirmi bir dakikayla çarpımıdır, yalnızca 0,06'sı ölçümdür. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi de 2026'da, temyiz dilekçesinde anlatıldığı haliyle kazadan üç saat sonra alınan kandaki 7,3 mg/dl etanolü kaza anı için 0,64 promile taşıyan bir rapora dayanan kararı, hesabı ayrıca tartışmadan onamıştır.⁹² Aynı Hukuk Dairesi 2015'te, saat 22.00'deki kazadan sonra ertesi sabah 04.59'da 0,77 mg/dl, yani yaklaşık 0,008 promil etanol saptanan bir sürücü hakkındaki rücu davasında, bilirkişi kurulundan olay saatindeki promilin “Widmark formülüne göre” tespit edilmesini istemiştir.⁹³ Yaklaşık yedi saat için saatte 0,15 promil bu başlangıç değerinden 1,05 promil üretir ve bunun tamamına yakını varsayımdır. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesinin 2023'te esas aldığı bilirkişi raporu ise sıfır promillik ölçümden, “sürücünün kaza sırasında alkollü olduğu varsayımından hareket edildiğinde” kaza anı için 0,21 promil hesaplamış ve mahkeme raporu denetime elverişli bulmuştur.⁹⁴ Bu sayının tamamı saatte 0,15 promilin bir saat yirmi yedi dakikayla çarpımından gelir. Sonuç o dosyada sigortalının lehineydi, ama sıfırdan geriye yapılan bir hesap her iki yöne de aynı kolaylıkla kayabilir. Bütün bu başlangıç değerleri, standartların koyduğu 0,20 promillik alt sınırın ve Alman uygulamasının hesaptan kaçındığı 0,15 promilin altındadır.

Kapatılan 17. Hukuk Dairesi 2019'da bir adım daha ileri gitmiştir. Bir zorunlu mali sorumluluk sigortası rücu davasında saat 23.45'teki kazadan sonra saat 03.15'te alınan örnekte alkol saptanmamış, bilirkişi bu sonuçtan geriye dönük hesap yapılamayacağını bildirmişti. Daire, kandaki alkol oranının saatte 0,15 promil azaldığını hatırlatarak kaza anındaki alkol durumunun saptanmadığını belirtmiş ve yeni bir bilirkişi kurulundan önce bu düzeyin, sonra da kazanın salt alkolün etkisiyle gerçekleşip gerçekleşmediğinin saptanmasını istemiştir.⁹⁵ Sıfır bir sonuç ise geriye taşınacak bir başlangıç noktası vermez. Bu tür bir dosyada kaza anındaki düzey ancak içme öyküsünden ileriye doğru yapılan bir hesapla ve o öykünün kendisi ispatlanmışsa tahmin edilebilir.

ATK öbür görüşü benimsemiştir ve ATK raporunun bulunduğu kararlarda mahkemeler bu görüşü izlemiştir. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesinin 2025'te karara bağladığı bir kasko davasında bilirkişi, saat 01.58'de alınan kandaki 0,04 promillik hastane sonucunu Widmark usulüyle saat 21.45'teki kaza anı için 0,67 promile taşımıştı.⁹⁶ Bu değerin 0,63 promili, saatte 0,15 promilin dört saat on üç dakikayla çarpımıdır. İstanbul ATK 5. Adli Tıp İhtisas Kurulu ise 0,04 promilin cihazın tespit ve tayin limit değerinin altında kaldığından kişinin kan alım anı itibarıyla alkolsüz olduğunu, bunun kaza ile ölçüm arasında vücuttan atılan alkolden mi yoksa sürücünün kaza anında da alkolsüz olmasından mı kaynaklandığının ayırt edilemediğini ve “0 olarak kabul edilen değerden hareketle geriye dönük hesaplama yapılamayacağı”nı bildirmiştir. Daire, beş uzmandan oluşan kurulun raporunu tek nörolog bilirkişinin bulunduğu heyetin raporuna tercih etmiş, ATK raporunu “ayrıntılı, denetime ve hüküm kurmaya elverişli” bulmuş ve sigortacının sürücünün kaza saatinde yasal sınırın üzerinde alkollü olduğunu ispatlayamadığına hükmetmiştir.⁹⁷ Kurulun tutumu standartların tutumudur.

İdari yargıda aynı soru 2024'te Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunu bölmüştür. Saat 01.13'te alkolmetreyle 0,70 promil ölçülen bir aday sürücü saat 02.53'te kendi imkanıyla bir hastanede kan testi yaptırmış ve sonuç “<10 mg/dl (0,1 promil)” olarak, etanol testinin negatif olduğu ve hiç alkol almamış kişilerde 0 ile 10 mg/dl beklendiği notuyla gelmişti. Danıştay 8. Dairesi, rapordaki en düşük miktar kabul edildiğinde dahi 100 dakika için 0,25 promil eklenerek sürücünün ilk ölçüm anında 0,25 ile 0,35 promil arasında olduğunu, dolayısıyla 0,20 promillik aday sürücü sınırının aşıldığını kabul etmiş, Kurul da bu kararı bireysel işlem yönünden oyçokluğuyla onamıştır. Karşı oya göre ATK'nın saatte 12 ile 20 mg/dl'lik aralığı karşısında 0,70 promilin 100 dakikada 0,1 promilin altına düşmesi bilimsel olarak mümkün değildir, 0,15 promilin hangi değere ekleneceği belirsizdir ve bu nedenle ilk ölçümün sağlıklı olduğu konusunda tereddüt oluşmuştur.⁹⁸ Standartlar karşısında çoğunluk görüşü iki yönden zayıftır. Laboratuvarın negatif olarak bildirdiği ve tespit sınırının altında kalan bir sonuç üzerine bir miktar eklenebilecek bir değer değildir. ATK'nın kendi aralığının alt ucu olan saatte 0,12 promil kullanıldığında ise aynı hesap 0,20 ile 0,30 promil verir ve aralığın alt ucu sınırın üzerinde değil, sınırın kendisindedir.

D. Birlikte Doğru Olamayacak İki Sonuç

İki ölçümün birbiriyle bağdaşmadığı durumlarda da kararlar ayrışmaktadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2013'te, kazadan sonra saat 22.27'de alkolmetreyle 1,55 promil, saat 23.10'da hastanede 0,85 promil ölçülen ve olay yerine gelen polislerin melekelerinin yerinde olduğunu bildirdiği sanığın, kolluk beyanı ve bir başka araca arkadan çarpması da gözetilerek trafik güvenliğini tehlikeye sokma suçundan cezalandırılması gerektiğine hükmetmiştir.⁹⁹ Kurul alkolmetre sonucunu esas almış, iki ölçüm arasındaki farkı tartışmamıştır. 43 dakikada 0,70 promillik bir düşüş saatte yaklaşık 0,98 promillik bir hız gerektirir ve bu, Jones'un fizyolojik aralığının üst ucunun neredeyse üç katıdır. İki sonuç o akşamki sürücüyü birlikte tarif edemez.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi ise 2025'te kanun yararına bozma yoluyla, saat 20.19'da alkolmetreyle 1,92 promil ölçülen, ancak saat 00.57'de alınan kanında 0,7 mg/dl etanol saptanan sanığın beraatine karar vermiştir. ATK 5. Adli Tıp İhtisas Kurulu, 1,92 promilin 278 dakikada bu düzeye inmesinin tıbben mümkün olmadığını, hastane sonucunun kan alım anı itibarıyla alkolsüzlük anlamına geldiğini ve sıfır kabul edilen değerden geriye hesap yapılamayacağını bildirmişti. Daire, sanığın suçu işlediğine ilişkin “her türlü şüpheden uzak, mahkumiyetine yeter ölçüde delil bulunmadığı”na hükmetmiştir.¹⁰⁰ Farmakokinetik veriler Kurulu doğrular. Jones'un fizyolojik aralığının en yüksek hızı olan saatte 0,35 promille bile 278 dakikada yaklaşık 1,6 promil elimine edilebilir ve saat 00.57'de kanda hala yaklaşık 0,30 promil bulunması gerekirdi. Aralığın ileriye doğru kullanılması iki sonucun birlikte doğru olamayacağını gösterir ve dosyada mahkemenin bunlardan birini tercih etmesine imkan veren bir delil yoktur.

Danıştay 15. Dairesinin 2017 tarihli kararı aynı mantığın iki sonucun birbirini desteklediği bir olaydaki kullanımını gösterir. Saat 00.08'de alkolmetreyle 0,66 promil ölçülen sürücünün saat 02.15'te ATK'da alınan kanında 0,29 promil saptanmış, Daire ATK'nın ortalama hızıyla iki saat yedi dakikada 0,31 promillik bir düşüş hesaplayarak ilk ölçüm anı için 0,60 promile ulaşmış ve sonucun alkolmetre ölçümüyle uyumlu olduğunu belirterek işlemi hukuka uygun bulmuştur.¹⁰¹ ATK'nın 2003 tarihli yazısındaki saatte 0,12 promillik alt uçla da sonuç 0,54 promildir ve 0,50'lik sınırın üzerinde kalır. Karar, aralığın alt ucunun sınırı aştığı ve iki sonucun bağdaştığı bir dosyada geriye dönük hesabın neyi ispat edebileceğini gösterir. Avcı ve Bilgin'in aktardığı İdari Dava Daireleri Kurulu kararları da iki ölçümün ATK'nın aralığıyla bağdaşmadığı olaylarda ilk ölçümün sağlıklı olduğu konusunda tereddüt doğduğunu kabul etmiştir.¹⁰² Ceza Genel Kurulunun 2013 tarihli kararı bu yaklaşımın gerisinde kalmaktadır.

E. Kararlarda Örneğin Türü ve Birim

Ankara Bölge Adliye Mahkemesinin 2025 tarihli kararına konu davadaki hastane değeri “etanol (promil) serum 0,04” olarak kaydedilmiş ve bilirkişi bu değeri çevirmeden geriye taşımıştır.¹⁰³ Yaklaşık 1,15'lik oran üzerinden, kan değeri gibi kullanılan bir serum değeri kandaki düzeyi yaklaşık yedide bir oranında olduğundan yüksek gösterir. O davada sorun önemsizdi, çünkü değer cihazın sınırının altındaydı. Eşiklerin yakınında ise sonucun yedide biri, onun 0,50 veya 1,00 promilin hangi yanına düştüğünü belirleyebilir. İncelenen kararların çoğunda örneğin tam kan mı serum mu olduğu belirtilmemektedir. Birim de hataya açıktır. Kapatılan 17. Hukuk Dairesi 2014'te, kazadan iki saat kırk dört dakika sonra alınan kanda saptanan “7.4 mg” alkolü bilirkişi heyetinin “7.4 promil alkol olarak” değerlendirdiğini ve bunun tereddüde yol açtığını belirterek kararı bozmuştur.¹⁰⁴ Ölçeğin 100 mg/dl'nin 1,00 promile karşılık geldiği hatırlanırsa, aynı rakam iki birimde yüz kat farklı bir düzeyi anlatır. KTK m. 48/3'ün alınmasına izin verdiği idrar örneğinin sonucu ise hiçbir geriye dönük hesaba dayanak olamaz.

V. İSPAT BAKIMINDAN SONUÇLAR

A. İdari Bir Kabul Olarak Sabit Oran

Yönetmelik idari yaptırım bakımından bir kabul benimsemiştir. ATK'nın bir aralığın ortalaması olarak bildirdiği değeri her sürücüye uygular. Böylece daha yavaş eliminasyon yapan sürücünün aleyhine, daha hızlı eliminasyon yapanın lehine hata eder ve her sürücünün sürenin tamamında emilim sonrası evrede olduğunu varsayar. Kabahatler Kanunu m. 4/1'in verdiği yetki çerçevesinde böyle bir kabul yargısal denetime açık bir yaptırımın idaresine hizmet edebilir, ancak sürücünün ölçümü değildir. Danıştay'ın aralık mantığıyla verdiği kararlar ve 2024 tarihli karardaki karşı oy, idari yargının da bu farkın bilincinde olduğunu göstermektedir. Kanaatimizce Yönetmelik, ATK'nın kendi bildirdiği aralığı esas alarak sağlık kuruluşundaki sonuca aralığın alt ucuna göre ekleme yapmalı, tespit sınırının altındaki ve 0,20 promilin altındaki sonuçlardan hesap yapılmasını yasaklamalı ve serum sonuçlarının tam kan eşdeğerine çevrilmesini öngörmelidir. Bu değişiklikler kuralı bilimsel standartlara yaklaştırır ve kanun koyucunun 2013'teki tercihiyle de uyum içindedir.

B. Ceza Yargılamasında Aralığın Alt Ucu

Ceza yargılamasında Yönetmeliğin kabulü uygulanamaz. TCK m. 2/2 idarenin düzenleyici işlemiyle suç ve ceza konulmasını yasaklar ve CMK m. 217/1 delillerin hakimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdirini öngörür. Soruyu Yargıtay'ın kendi formülü cevaplar. Mahkumiyet her türlü şüpheden uzak ve mahkumiyete yeter ölçüde delil gerektirir ve 2025 tarihli beraat kararı tam olarak bu şarta dayanmıştır.¹⁰⁵ Geriye dönük bir hesabın bu ölçüde ispat ettiği düzey aralığının alt ucudur. Bu da ancak emilim sonrası evre koşulunun kendisi ispatlanmışsa, yani son içkinin saati ve olaydan sonra içki içilmediği dosyada gösterilmişse geçerlidir. Alt uç eşiğin altında kalıyorsa, ortalama ne verirse versin, eşik ispatlanmamıştır. Alman hukukunun en düşük hızı ve ilk iki saati hesap dışı bırakması da aynı sonucun kurallı ifadesidir. Hangi uç kullanılırsa kullanılsın, sıfır veya tespit sınırının altındaki bir sonuçtan ve içme öyküsü bilinmeyen bir kaçağın geç örneğinden hesap yapılamaz.

C. Sigorta Davalarında Aralığın Seçimi

Sigorta davalarında TTK m. 1409/2 ispat yükünü sigortacıya yükler. Maskell ve diğerleri hukuk davaları için 25. ile 75. yüzdelikler arasındaki aralığı önermektedir.¹⁰⁶ Bu öneri, ağır basan ihtimal ölçüsünü uygulayan hukuk düzenleri düşünülerek yapılmıştır. Türk hukukunda ise, Hukuk Genel Kurulunun ifadesiyle, kanunda açıkça öngörülmemişse ya da işin niteliği gerekli kılmıyorsa bir davada yaklaşık ispat değil tam ispat aranır ve hakim “tam bir kanaate varmadan o vakıayı doğru kabul edemez”.¹⁰⁷ Kanaatimizce sigortacının dayandığı konsantrasyon bu nedenle ortalamayla değil, hakimi tam kanaate ulaştıran düzeyle ispatlanır ve aralığın alt ucu sınırın altında kalıyorsa tam ispattan söz edilemez. Hangi ucun ve hangi yüzdeliğin bu ölçüye karşılık geldiği ise bilirkişinin değil mahkemenin cevaplayacağı bir hukuk sorusudur. CMK m. 67/3, HMK m. 279/4 ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu'nun 3. maddesi bilirkişinin hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamayacağını, HMK m. 266/1 de hakimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözümlenebilecek konularda bilirkişiye başvurulamayacağını öngörür.¹⁰⁸ Bilirkişi aralığı verir, mahkeme ispat ölçüsünün o aralığın hangi ucunu gerektirdiğine karar verir. İngiliz kılavuzu da hesaplanan aralık yasal sınıra yakın olduğunda ifadelerin özenle seçilmesini ve her belirsizliğin açıkça belirtilmesini ister.¹⁰⁹ Münhasıran alkol koşulunu arayan uygulama bu sonucu değiştirmez. O koşul sigortacının yüküne illiyeti ekler, konsantrasyonun ispatını kolaylaştırmaz.

D. Bilirkişi Raporunun İçeriği

CMK m. 67/1 bilirkişinin “yaptığı işlemleri ve vardığı sonuçları açıklayan bir rapor” vermesini, HMK m. 279/2 de raporda gerekçe ve varılan sonuçların bulunmasını ister.¹¹⁰ Meslek standartları bu yükümlülüğe geriye dönük hesap bakımından içerik kazandırır. FSR raporun mahkemeye yöntemin güvenilir olup olmadığını belirlemesine yetecek bilgiyi vermesini, yöntemin neden uygun olduğunu ve düşen düzey varsayımının olayda neden geçerli olduğunu açıklamasını ister. İngiliz kılavuzu asgari, azami ve en olası değerlerin gösterilmesini, Amerikan standardı da hesapların belgelenmesini ve varsayımların açıkça belirtilmesini şart koşar.¹¹¹ Türk eşikleriyle birlikte okunduğunda bu şartlar şu anlama gelir. Rapor sürüş anını, her ölçümün ve son içkinin saatini kaynaklarıyla birlikte, her sonucun örnek türünü ve birimini tam kana çevrimiyle birlikte gösterir. Cihazın tespit ve tayin sınırını belirtir ve bu sınırın veya doğrusal eliminasyonun alt sınırının altındaki bir sonuçtan hesap yapmaz. ATK'nınki dahil eliminasyon hızı aralığını kaynağıyla birlikte ve bu aralığın sürüş anı için verdiği asgari, en olası ve azami düzeyi, emilim sonrası evrenin ve olaydan sonra içki içilmediğinin dayandığı delille birlikte ortaya koyar. İki ölçüm varsa, aralığın ileriye doğru kullanımıyla bunların bağdaşıp bağdaşmadığını gösterir. Tek bir hızla tek bir rakam veren rapor, mahkemeye delilin neyi ispat ettiğini söylemez.

SONUÇ

Çalışmanın araştırma sorusu, sabit bir saatlik oranın Türk hukukunun sürüş anındaki kan alkol düzeyine yüklediği ispat değerini taşıyıp taşıyamayacağıydı. Taşıyamaz. Widmark denklemi sonraki bir sonucu sürüş anına taşıyabilir, ancak taşıdığı şey genişliği eliminasyon hızlarının ölçülmüş dağılımıyla belirlenen bir aralıktır ve bunu ancak kan alkol düzeyinin süre boyunca düştüğü durumda yapar. Yönetmeliğin saat başına 0,15 promili, ATK'nın kendi yazılarında 0,12 ile 0,18, sonra 0,12 ile 0,20 promillik bir aralığın ortalaması olarak bildirdiği değerdir. Bu oran sürücünün ölçümü değil idari bir kabuldür ve TCK m. 2/2 karşısında ceza yargılamasında bir suçun unsurunu belirleyemez. 2013 değişikliğinin hazırlık çalışmaları aynı yöne işaret eder: Kanun koyucu sınırı yönetmelikten kanuna taşımış ve ölçümden kaçınan sürücü için bir konsantrasyon varsaymayı hukuki sorunlar doğurabileceği gerekçesiyle reddetmiştir. Kararlar ise bu soruya farklı cevaplar vermiştir. Ceza Genel Kurulu bağdaşmayan iki sonuçtan yüksek olanını esas almış, 12. Ceza Dairesi 2025'te aynı durumu şüphe sayarak beraat kararı vermiştir. Aynı Daire kaçan sürücünün geç örneğinden yapılan hesabı bir dosyada mahkumiyete esas almış, bir başkasında yeterli görmemiştir. Hukuk daireleri ve bilirkişiler sıfıra yakın ve sıfır sonuçları geriye taşımış, ATK ise sıfırdan geriye hesabı reddetmiş ve bir bölge adliye mahkemesi bu görüşü izlemiştir. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu tespit sınırının altındaki bir sonuca ekleme yapan bir kararı oyçokluğuyla onamıştır. Bu ayrılıkların ortak çözümü geriye dönük hesaplanan değerin bir aralık olarak okunmasıdır. Değer 0,50 veya 1,00 promile yakın olduğunda ispat ölçüsünün gerektirdiği aralık ucu belirleyicidir ve bu ucun seçimi hakime aittir. Sonuç sıfırda veya tespit sınırının altında olduğunda geriye taşınabilecek bir şey yoktur, olaydan sonra içki içilmediği ispatlanmadıkça geç bir örnek geriye taşınamaz, serum önce tam kana çevrilmeli, idrar ise hiç geriye taşınmamalıdır. Aralığı, koşulunu ve örnek türünü gösteren bir rapor, ispat ölçüsünün aralığın hangi ucunu gerektirdiğini soran bir mahkeme ve ATK'nın kendi aralığını esas alan bir Yönetmelik, denkleme ancak ispat edebileceği kadarını ispat ettirir.

---

KISALTMALAR CETVELİ

• ASB: Academy Standards Board (Amerikan Adli Bilimler Akademisi Standart Kurulu)
• ATK: Adli Tıp Kurumu
• AYM: Anayasa Mahkemesi
• b.: bölüm
• BAM: Bölge Adliye Mahkemesi
• BGH: Bundesgerichtshof (Alman Federal Yüksek Mahkemesi)
• BPR: Best Practice Recommendation (en iyi uygulama tavsiyesi)
• bs: baskı
• CD: Ceza Dairesi
• CMK: Ceza Muhakemesi Kanunu
• D: Danıştay, künyede daire numarasından sonra Daire
• dn.: dipnot
• E.: esas
• FSR: Forensic Science Regulator (İngiltere ve Galler Adli Bilimler Düzenleyicisi)
• g/dl: desilitrede gram
• HD: Hukuk Dairesi
• HMK: Hukuk Muhakemeleri Kanunu
• İDDK: İdari Dava Daireleri Kurulu
• K.: karar
• KTK: Karayolları Trafik Kanunu
• KTY: Karayolları Trafik Yönetmeliği
• l/kg: kilogram başına litre
• m.: madde
• mg/dl: desilitrede (100 mililitrede) miligram
• n: dipnot (mükerrer atıfta)
• OSAC: Organization of Scientific Area Committees for Forensic Science (Amerikan Adli Bilimler Alan Komiteleri Örgütü)
• RG: Resmi Gazete
• Rn: Randnummer (kenar numarası)
• s: section (İngiliz kanununda madde)
• s.: sayfa
• S. Sayısı: Sıra Sayısı
• T.: tarih
• TBMM: Türkiye Büyük Millet Meclisi
• TCK: Türk Ceza Kanunu
• TTK: Türk Ticaret Kanunu
• UKIAFT: United Kingdom and Ireland Association of Forensic Toxicologists (Birleşik Krallık ve İrlanda Adli Toksikologlar Derneği)
• vd.: ve diğerleri
• Y: Yargıtay
• YCGK: Yargıtay Ceza Genel Kurulu
• YHGK: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu

KAYNAKÇA

Kitaplar

Widmark EMP, Die theoretischen Grundlagen und die praktische Verwendbarkeit der gerichtlich-medizinischen Alkoholbestimmung (Urban & Schwarzenberg 1932).

Makaleler

Avcı M ve Bilgin H, ‘Alkollü Araç Kullanımı Nedeniyle Sürücü Belgesine Geçici Süreli El Konulması İşlemleri Üzerine Bir İnceleme’ (2019) 7 [13] Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi.

Baduroğlu E ve Durak D, ‘Alkol ile İlgili Adli Tıp Sorunları’ (2010) 36 [2] Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi.

Demir Bayram S, ‘Alkollü Araç Kullanma Nedeniyle Uygulanan İdari ve Cezai Yaptırımlar’ (2021) 18 [2] Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi.

Gullberg RG and McElroy AJ, ‘Comparing Roadside with Subsequent Breath Alcohol Analyses and Their Relevance to the Issue of Retrograde Extrapolation’ (1992) 57 [2] Forensic Science International.

Jones AW, ‘Evidence-Based Survey of the Elimination Rates of Ethanol from Blood with Applications in Forensic Casework’ (2010) 200 [1-3] Forensic Science International.

Jones AW, ‘Alcohol, Its Absorption, Distribution, Metabolism, and Excretion in the Body and Pharmacokinetic Calculations’ (2019) 1 [5] WIREs Forensic Science.

Jones AW and Tilson C, ‘Distribution Ratios of Ethanol and Water between Whole Blood, Plasma, Serum, and Erythrocytes: Recommendations for Interpreting Clinical Laboratory Results in a Legal Context’ (2023) 68 [1] Journal of Forensic Sciences.

Labay L and Logan B, ‘Letter to the Editor: Call for a Scientific Consensus Regarding the Application of Retrograde Extrapolation to Determine Blood Alcohol Content in DUI Cases’ (2018) 63 [5] Journal of Forensic Sciences.

LeBeau MA and Limoges JF, ‘Letter to the Editor: Call for a Scientific Consensus Regarding the Application of Retrograde Extrapolation to Determine Blood Alcohol Content in DUI Cases’ (2019) 64 [1] Journal of Forensic Sciences.

LeBeau MA and Limoges JF, ‘Letter to the Editor: Answering the Call for a Scientific Consensus Regarding the Application of Retrograde Extrapolation to Determine Blood Alcohol Content in DUI Cases’ (2024) 69 [5] Journal of Forensic Sciences.

Maskell PD, Fitsanakis VA, LeBeau MA, Castillo LV and Wilson AL, ‘Assessing Uncertainty in Forensic Alcohol Calculations: The Case for Using Percentile Ranges’ (2026) 71 [4] Journal of Forensic Sciences.

Mihan ATR, Toennes S, Paulke A and Verhoff MA, ‘On the Possibility of Retrograde Calculation of Blood Alcohol Concentrations below 0.15‰’ (2026) 140 [5] International Journal of Legal Medicine.

Montgomery MR and Reasor MJ, ‘Retrograde Extrapolation of Blood Alcohol Data: An Applied Approach’ (1992) 36 [4] Journal of Toxicology and Environmental Health.

Olson A, ‘Extended Absorption, Implications: Rethinking Alcohol Pharmacokinetics in Forensic Calculations’ (2026) 94 [1] Medico-Legal Journal.

Posey D and Mozayani A, ‘The Estimation of Blood Alcohol Concentration: Widmark Revisited’ (2007) 3 [1] Forensic Science, Medicine and Pathology.

Saskőy L, Taylor L, Rooney B and Trotter G, ‘Back to the Future: Retrograde Alcohol Calculations an Uncertain Science’ (2024) 64 [5] Science & Justice.

Searle J, ‘Alcohol Calculations and Their Uncertainty’ (2015) 55 [1] Medicine, Science and the Law.

Seven V, ‘Alkollü Araç Kullanma ile İlgili Karayolları Trafik Kanunu'nda Yapılan Değişikliğin Sigorta Şirketinin İspat Yüküne Etkisi’ (2016) 22 [3] Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi (Cevdet Yavuz'a Armağan).

Yiğit O, ‘Yargıtay Kararları Işığında Bilinçli Taksir Kavramı ve Unsurları’ (2013) 2 Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi.

Meslek Standartları ve Kılavuzlar

AAFS Standards Board, ANSI/ASB Best Practice Recommendation 122: Best Practice Recommendation for Performing Alcohol Calculations in Forensic Toxicology (1. bs, 2024) <https://www.aafs.org/sites/default/files/media/documents/122_BPR_e1.pdf> erişim tarihi 20.10.2026.

Forensic Science Regulator, Guidance: Alcohol Back Calculation for Road Traffic Investigations (FSR-G-220, Issue 2, 2020) <https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5f56590fe90e070990f47a5a/220_Alcohol_Back_Calculation_v2.0.pdf> erişim tarihi 20.10.2026.

United Kingdom and Ireland Association of Forensic Toxicologists, Guidelines for Alcohol Calculations (Version 4.4, 2024) <https://www.ukiaft.org/wp-content/uploads/ukiaft-atd-v4.4.pdf> erişim tarihi 20.10.2026.

Mevzuat

13.10.1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu (RG 18.10.1983/18195).

26.09.2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (RG 12.10.2004/25611).

04.12.2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (RG 17.12.2004/25673).

30.03.2005 tarihli ve 5326 sayılı Kabahatler Kanunu (RG 31.03.2005/25772 mükerrer).

12.01.2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (RG 04.02.2011/27836).

13.01.2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (RG 14.02.2011/27846).

03.11.2016 tarihli ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu (RG 24.11.2016/29898).

Karayolları Trafik Yönetmeliği (RG 18.07.1997/23053).

Road Traffic Offenders Act 1988.

Yasama Belgeleri

Türk Ceza Kanunu Tasarısı (1/593) ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 22. Dönem 2. Yasama Yılı, S. Sayısı: 664.

Türk Ticaret Kanunu Tasarısı (1/324) ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 23. Dönem 2. Yasama Yılı, S. Sayısı: 96.

Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi ile Plan ve Bütçe Komisyonu Raporu (2/1524), TBMM 24. Dönem 3. Yasama Yılı, S. Sayısı: 463.

TBMM Tutanak Dergisi, 24. Dönem 3. Yasama Yılı, 109. Birleşim, 23.05.2013.

Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi (2/3147) ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 28. Dönem 3. Yasama Yılı, S. Sayısı: 213.

Mahkeme Kararları

AYM, E. 2010/104, K. 2011/180, T. 29.12.2011 (RG 19.05.2012/28297).

YCGK, E. 2012/2-1426, K. 2013/417, T. 08.10.2013.

YHGK, E. 2017/1082, K. 2019/431, T. 09.04.2019.

YHGK, E. 2017/2247, K. 2020/692, T. 29.09.2020.

YHGK, E. 2021/658, K. 2023/867, T. 27.09.2023.

Y 4 HD, E. 2023/1051, K. 2026/1268, T. 10.02.2026.

Y 12 CD, E. 2019/5880, K. 2019/12243, T. 24.12.2019.

Y 12 CD, E. 2022/5537, K. 2022/7802, T. 01.11.2022.

Y 12 CD, E. 2022/1654, K. 2022/10915, T. 28.12.2022.

Y 12 CD, E. 2025/2343, K. 2025/8840, T. 15.12.2025.

Y 12 CD, E. 2021/4697, K. 2025/8889, T. 16.12.2025.

Y 17 HD (kapatılan), E. 2012/8427, K. 2012/9997, T. 25.09.2012.

Y 17 HD (kapatılan), E. 2012/15695, K. 2013/4876, T. 04.04.2013.

Y 17 HD (kapatılan), E. 2014/16854, K. 2014/13658, T. 16.10.2014.

Y 17 HD (kapatılan), E. 2015/2049, K. 2015/11070, T. 22.10.2015.

Y 17 HD (kapatılan), E. 2017/3878, K. 2019/12130, T. 18.12.2019.

Ankara BAM 21. HD, E. 2021/758, K. 2023/347, T. 09.03.2023.

Ankara BAM 21. HD, E. 2023/1732, K. 2025/1631, T. 12.12.2025.

D 15 D, E. 2015/9929, K. 2017/6211, T. 01.11.2017.

D İDDK, E. 2024/741, K. 2024/2349, T. 17.10.2024.

BGH, 03.02.2021, 4 StR 263/20.

Dipnotlar

1. Av., İstanbul Barosu. E-posta: skara@serkankara.av.tr. ORCID: 0009-0003-5903-0220. 2015'ten bu yana meslektedir ve Uludağ Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur. Çalışmanın hazırlanmasında araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyulmuştur. Kaynakların tamamı dipnotlarda ve kaynakçada gösterilmiştir. Çalışma insan veya hayvan üzerinde yapılmış bir araştırmaya dayanmadığından etik kurul iznine tabi değildir. Makalenin tamamlandığı tarih: 26.10.2026. ↑

2. Alan Wayne Jones, ‘Evidence-Based Survey of the Elimination Rates of Ethanol from Blood with Applications in Forensic Casework’ (2010) 200 [1-3] Forensic Science International 1, 1 (öz): “A blood sample for forensic analysis might not be taken until several hours after an offence was committed. The courts usually want to know the suspect's blood-alcohol concentration (BAC) at some earlier time, such as the time of driving.” İngiliz kılavuzu bu derlemenin rakamlarını benimser: United Kingdom and Ireland Association of Forensic Toxicologists, Guidelines for Alcohol Calculations (Version 4.4, 2024) (UKIAFT Kılavuzu) b. 5.1.7-5.1.8. ↑

3. AAFS Standards Board, ANSI/ASB Best Practice Recommendation 122: Best Practice Recommendation for Performing Alcohol Calculations in Forensic Toxicology (1. bs, 2024) (ASB BPR 122) önsöz ve b. 5.4.4: “the science does not support being able to provide a single value”, “The calculation shall be performed using a range of elimination rates.” ↑

4. UYAP Mevzuat ve İçtihat Programında 20.10.2026 tarihinde yapılan ve 21.10.2026 tarihinde aynı sonuçlarla tekrarlanan aramalar: “Widmark” (21 karar), “geriye dönük” ile “promil” (50 karar), “mg dl”, “promil” ve “etanol” (106 karar). 21.10.2026 tarihli ek aramalar: “geriye dönük”, “promil” ve “bilinçli taksir” (Yargıtay, 9 karar), “olay yerinden”, “geriye dönük” ve “promil” (Yargıtay, 8 karar), “münhasıran alkolün” ve “kasko” (Hukuk Genel Kurulu, 7 karar), “tam ispat” ve “yaklaşık ispat” (Hukuk Genel Kurulu, 29 karar), “Ankara Grup Başkanlığı” ve “promil” (Danıştay, 3 karar). Ceza Genel Kurulu kararı Yargıtay Karar Arama'dan, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu kararı Danıştay Karar Arama'dan okunmuştur. Atıf yapılan on dokuz karar 21.10.2026 tarihinde tam metinleriyle okunmuş, bu kararlarda veya doktrinde aktarılan başka kararlar aktarıldıkları kaynakla birlikte anılmıştır. Alıntılarda düzeltme işareti kullanılmamıştır. ↑

5. Y 12 CD, E. 2025/2343, K. 2025/8840, T. 15.12.2025, İstem (I), Adli Tıp Kurumu (ATK) 5. Adli Tıp İhtisas Kurulunun 22.03.2021 tarihli kararından aktarılan kısım: 0,7 mg/dl'lik hastane sonucu yazıyla “sıfırvirgülsıfırsıfıryedi” promil olarak ifade edilmiş, aynı yerde rakamla “0,07” yazılmıştır. Yazıyla verilen değer, 100 mg/dl'nin 1,00 promile karşılık geldiği ölçekle örtüşür. Erol Baduroğlu ve Dilek Durak, ‘Alkol ile İlgili Adli Tıp Sorunları’ (2010) 36 [2] Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi 65, 70, ATK'nın güvenli sürüş yeteneğinin bozulduğunu kabul ettiği eşiği 101 mg/dl olarak aktarmaktadır. Bu eşik dn. 32'deki kararlarda bir promil olarak ifade edilen eşikle örtüşür. ↑

6. 13.10.1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu (RG 18.10.1983/18195) (KTK) m. 48/1 (Değişik: 24.05.2013-6487/19): “Uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri almış olan sürücüler ile alkollü olan sürücülerin karayolunda araç sürmeleri yasaktır.” ↑

7. AYM, E. 2010/104, K. 2011/180, T. 29.12.2011 (RG 19.05.2012/28297), III-A, maddenin 4785 sayılı Kanun'la değişik metni. Aynı metin D 15 D, E. 2015/9929, K. 2017/6211, T. 01.11.2017'de de aktarılmaktadır. ↑

8. AYM, K. 2011/180 (n 7), esasın incelenmesi ile VII. ve VIII. bölümler: kural “toplumun, refah, huzur ve mutluluğunu etkileyen trafik kazalarının önlenmesini sağlamak, dolayısıyla kişilerin can ve mal güvenliğini ve kamu düzenini korumak amacıyla” öngörülmüştür. ↑

9. Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi ile Plan ve Bütçe Komisyonu Raporu (2/1524), TBMM 24. Dönem 3. Yasama Yılı, S. Sayısı: 463, 14. ↑

10. S. Sayısı: 463 (n 9) 41-42, Komisyonun kabul ettiği metnin çerçeve 20. maddesi. ↑

11. TBMM Tutanak Dergisi, 24. Dönem 3. Yasama Yılı, 109. Birleşim, 23.05.2013, Kazım Kurt'un grubu adına konuşması ve soru-cevap bölümündeki sorusu. ↑

12. Tutanak (n 11), Nurettin Canikli ve arkadaşlarının çerçeve 20. maddeye ilişkin önergesi, gerekçesi ve oylaması. Komisyon önergeyi takdire bırakmış, Hükümet önergeye katılmıştır. ↑

13. Vural Seven, ‘Alkollü Araç Kullanma ile İlgili Karayolları Trafik Kanunu'nda Yapılan Değişikliğin Sigorta Şirketinin İspat Yüküne Etkisi’ (2016) 22 [3] Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi (Cevdet Yavuz'a Armağan) 2521, 2521 (özet). ↑

14. KTK m. 48/5. Para cezası miktarları 12.02.2026 tarihli ve 7574 sayılı Kanun'un 12. maddesiyle değiştirilmiştir. ↑

15. KTK Ek m. 17/2-c (Değişik: 24.07.2026-7590/5). ↑

16. Karayolları Trafik Yönetmeliği (RG 18.07.1997/23053) (KTY) m. 97/1. Madde, RG 19.02.2014/28918'de yayımlanan değişiklikle başlığıyla birlikte yeniden düzenlenmiştir. KTK m. 48/2 de “alkolün kandaki miktarını” ifadesini kullanır. ↑

17. KTK m. 48/3-4. 04.12.2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (RG 17.12.2004/25673) (CMK) m. 75, beşinci fıkrası hariç uygulanır. ↑

18. KTK m. 48/9 (Değişik: 12.02.2026-7574/12). ↑

19. KTY m. 97/3-f. 30.03.2005 tarihli ve 5326 sayılı Kabahatler Kanunu (RG 31.03.2005/25772 mükerrer) m. 27. ↑

20. D İDDK, E. 2024/741, K. 2024/2349, T. 17.10.2024, Kurulun onadığı D 8 D, E. 2020/3631, K. 2023/4244, T. 29.09.2023 kararının özeti. ↑

21. 26.09.2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (RG 12.10.2004/25611) (TCK) m. 179/3. Fıkranın yaptırımı 04.06.2025 tarihli ve 7550 sayılı Kanun'un 12. maddesiyle bugünkü halini almıştır. ↑

22. Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi (2/3147) ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 28. Dönem 3. Yasama Yılı, S. Sayısı: 213, 13, teklifin 13. maddesinin gerekçesi. ↑

23. Türk Ceza Kanunu Tasarısı (1/593) ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 22. Dönem 2. Yasama Yılı, S. Sayısı: 664, 580, Adalet Komisyonunun kabul ettiği 179. maddenin gerekçesi. ↑

24. YCGK, E. 2012/2-1426, K. 2013/417, T. 08.10.2013. Kurul, kendi 22.05.2007 tarihli 03-111 ve 04.12.2007 tarihli 262-263 sayılı kararlarını aktarmaktadır. ↑

25. KTK m. 48/6-7. ↑

26. KTY m. 97/3-d ve e. ↑

27. YCGK, K. 2013/417 (n 24). Kurul, Y 12 CD'nin E. 2011/6233, K. 2012/348, T. 18.01.2012, E. 2011/13259, K. 2012/7188, T. 14.03.2012 ve E. 2011/11191, K. 2012/8282, T. 26.03.2012 sayılı kararlarına atıf yapmaktadır. Kararlarda “100 promil” ifadesi 100 mg/dl, yani 1,00 promil anlamında kullanılmaktadır (dn. 32). ↑

28. Onur Yiğit, ‘Yargıtay Kararları Işığında Bilinçli Taksir Kavramı ve Unsurları’ (2013) 2 Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi 113, 128. Yazar, Y 12 CD'nin E. 2012/14241, K. 2012/10581, T. 19.04.2012 sayılı kararını aktarmaktadır. ↑

29. Simge Demir Bayram, ‘Alkollü Araç Kullanma Nedeniyle Uygulanan İdari ve Cezai Yaptırımlar’ (2021) 18 [2] Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1711, 1718-1719. ↑

30. TCK m. 22/3. ↑

31. S. Sayısı: 664 (n 23) 428, Adalet Komisyonunun kabul ettiği 22. maddenin gerekçesi: “Böylece bilinçli taksir, iş kazalarını, trafikte meydana gelen taksirli suçları önlemek bakımından caydırıcı etki yapacak ve suçların önlenmesinde yarar sağlayacaktır.” Hükümet tasarısının gerekçesinde aynı cümle yer almaktadır (s. 33). ↑

32. Y 12 CD, E. 2022/1654, K. 2022/10915, T. 28.12.2022. Y 12 CD, E. 2021/4697, K. 2025/8889, T. 16.12.2025, IV. Birinci kararda “100 promilden fazla alkol miktarı” ifadesi geçmektedir. İkinci kararın “1,00 ve üzerindeki promil” ifadesi ve birinci kararın 0,97 promili eşiğin altında sayması karşısında bu ifade 100 mg/dl, yani 1,00 promil anlamındadır. ↑

33. Y 17 HD (kapatılan), E. 2012/8427, K. 2012/9997, T. 25.09.2012, karşı oy. Y 4 HD, E. 2023/1051, K. 2026/1268, T. 10.02.2026, IV, Gaziantep BAM 17. HD kararının özeti. Bu dava bir kasko davasıdır ve bölge adliye mahkemesinin gerekçesi trafik sigortası genel şartlarına da atıf yapmaktadır. ↑

34. 13.01.2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (RG 14.02.2011/27846) (TTK) m. 1409/2. ↑

35. Türk Ticaret Kanunu Tasarısı (1/324) ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 23. Dönem 2. Yasama Yılı, S. Sayısı: 96, 431, 1409. maddenin gerekçesi: “Maddenin ikinci fıkrası ise, 6762 sayılı Kanunun 1281 inci maddesinin ikinci fıkrasının tekrarı mahiyetindedir.” ↑

36. Seven (n 13) 2527. ↑

37. Y 17 HD (kapatılan), E. 2012/15695, K. 2013/4876, T. 04.04.2013: Yönetmelik hükmünün “yasal dayanağı bulunmadığından geçersiz bulunmaktadır. Geçersiz yönetmelik hükümlerinin yasaya aykırı bir şekilde genel şart olarak kabulüde mümkün değildir.” ↑

38. YHGK, E. 2017/2247, K. 2020/692, T. 29.09.2020, Kurulun aktardığı Özel Daire bozma kararı. Kurul uyuşmazlığı rehin alacaklısının muvafakati yönünden çözmüştür. ↑

39. YHGK, E. 2017/1082, K. 2019/431, T. 09.04.2019, uyuşmazlık, gerekçe ve görüşmelerde ileri sürülen görüş. Kurul, kazanın meydana geldiği ve davanın açıldığı tarihte yürürlükte olan m. 48 metnini uygulamış ve oyçokluğuyla karar vermiştir. ↑

40. Seven (n 13) 2527-2528: “Yeni düzenlemenin etkisi sadece ispat yükünedir.” ↑

41. Y 4 HD, K. 2026/1268 (n 33), I, III, IV ve VI: “Yargıtay'ın yerleşik uygulamalarına göre, kaza anında sürücünün sırf alkollü olmasının sigortacıya rücu hakkı vermediği, kazanın münhasıran alkolün tesiri ile meydana gelmiş olması gerektiğini”. ↑

42. KTY m. 97/5-b-3. ↑

43. D 15 D, K. 2017/6211 (n 7): ATK Ankara Grup Başkanlığının 23.12.2003 tarihli, 2003/13-924/4060 sayılı yazısı ve 5. İhtisas Kurulunun 27.10.2003 tarihli, 1537 sayılı kararı (“bir saatte % 12-18 mg, ortalama olarak % 15 mg”). Karar ayrıca Sağlık Bakanlığının saatte 15 mg/dl'lik azalmayı bildiren 22.04.2003 tarihli yazısını aktarmaktadır. ↑

44. D İDDK, K. 2024/2349 (n 20), karşı oy. Aynı yazı, Mustafa Avcı ve Hüseyin Bilgin, ‘Alkollü Araç Kullanımı Nedeniyle Sürücü Belgesine Geçici Süreli El Konulması İşlemleri Üzerine Bir İnceleme’ (2019) 7 [13] Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi 129, 139'da aktarılan Danıştay kararlarında 25.11.2008 tarihli ve 342 sayılı olarak anılmaktadır. ↑

45. D İDDK, K. 2024/2349 (n 20), Daire kararının özeti ve karşı oy. Avcı ve Bilgin (n 44) 139. RG 17.04.2015/29329'da yayımlanan değişikliğin 19. maddesi ise yalnızca m. 97/4-a ve b'yi değiştirmiştir. Madde 97, RG 19.02.2014/28918'de yayımlanan değişiklikle başlığıyla birlikte yeniden düzenlenmiştir (n 16). ↑

46. Y 12 CD, K. 2025/8889 (n 32), IV. Y 12 CD, K. 2025/8840 (n 5), I, Dairenin kabul ettiği Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı istemi: “vücuttaki alkol oranının her saat ortalama 0,15 promil düştüğünün”. 2025/8889 sayılı kararda aynı cümle “her saat ortalama 15 promil” biçiminde geçmekte ve bağlamı karşısında 0,15 promil anlamını taşımaktadır. ↑

47. Y 12 CD, K. 2022/10915 (n 32). ↑

48. Kabahatler Kanunu (n 19) m. 4/1. ↑

49. TCK m. 2/2. ↑

50. CMK m. 217/1. ↑

51. Erik M P Widmark, Die theoretischen Grundlagen und die praktische Verwendbarkeit der gerichtlich-medizinischen Alkoholbestimmung (Urban & Schwarzenberg 1932), aktaran UKIAFT Kılavuzu (n 2) b. 5.1.2. ↑

52. John Searle, ‘Alcohol Calculations and Their Uncertainty’ (2015) 55 [1] Medicine, Science and the Law 58, “The dilution model” başlıklı kısım. Derginin aynı cildinin 145. sayfasındaki düzeltme içki hacmine ilişkin ters formülü düzeltmekte, seyreltme modelini etkilememektedir. ↑

53. Alan Wayne Jones, ‘Alcohol, Its Absorption, Distribution, Metabolism, and Excretion in the Body and Pharmacokinetic Calculations’ (2019) 1 [5] WIREs Forensic Science e1340, öz. ↑

54. ASB BPR 122 (n 3) b. 4.1.3.2: “the use of a single fixed Vd is inappropriate”. ↑

55. ASB BPR 122 (n 3) b. 5.4.2, denklem 9. ↑

56. ASB BPR 122 (n 3) b. 5.3.3, 5.4.6.4 ve denklem 10. ↑

57. Jones (n 2) 1 (öz): “zero-order kinetics is adequate to describe the declining phase of the BAC profile in most forensic situations (BAC>20mg/100mL)”, “In moderate drinkers 15 mg/100mL/h remains a good average value for the population, whereas in apprehended drivers 19 mg/100mL/h is more appropriate, since many of these individuals are binge drinkers or alcoholics.” ↑

58. UKIAFT Kılavuzu (n 2) b. 5.1.7-5.1.8: “1 in 20 individuals may fall outside of this range”. ↑

59. ASB BPR 122 (n 3) b. 4.1.4.2 ve 5.4.4.1. ↑

60. Ava T R Mihan vd., ‘On the Possibility of Retrograde Calculation of Blood Alcohol Concentrations below 0.15‰’ (2026) 140 [5] International Journal of Legal Medicine 2833, 2833 (öz) ile “Methods” ve “Results and discussion” başlıklı kısımlar. ↑

61. Searle (n 52) 58 (öz) ve “Uncertainty of the calculated result” başlıklı kısım: “is not some fixed percentage but must be calculated in each case”, “far from correct, especially when elimination has played a large part”. ↑

62. Jones (n 53) öz. ↑

63. ASB BPR 122 (n 3) b. 4.1.2 ve 4.1.4.4. ↑

64. Forensic Science Regulator, Guidance: Alcohol Back Calculation for Road Traffic Investigations (FSR-G-220, Issue 2, 2020) b. 5.2.2-5.2.3 ve 5.4.3(c)(iii): “based on the assumption that over the period between the time of interest and the time the sample was taken the alcohol concentration in the person's blood is decreasing. If this is not true then the result of the back calculation may be inaccurate. It could significantly overestimate the alcohol concentration.” ↑

65. UKIAFT Kılavuzu (n 2) b. 6.2. ↑

66. ASB BPR 122 (n 3) b. 5.4.6, 5.4.6.1-5.4.6.2 ve Ek A, Örnek A.3: “When the drinking history is unknown, it is not reasonable to assume that the subject is post absorptive.” Örnekteki değerler g/dl cinsindendir: ölçüm 0,082, emilimin tamamlandığı varsayımıyla 0,097 ile 0,120, son içkinin emilmediği varsayımıyla 0,057 ile 0,090, yasal sınır 0,08. ↑

67. Aaron Olson, ‘Extended Absorption, Implications: Rethinking Alcohol Pharmacokinetics in Forensic Calculations’ (2026) 94 [1] Medico-Legal Journal 24, 24 (öz) ve “Introduction” başlıklı kısım, Tablo 1. İnceleme, Minnesota Bureau of Criminal Apprehension'ın 2023 ve 2024 yıllarına ait raporlarını kapsamaktadır. ↑

68. ASB BPR 122 (n 3) b. 4.1.4.3 ve 5.4.3. UKIAFT Kılavuzu (n 2) b. 5.1.8 ve 6.2. ↑

69. Mihan vd. (n 60) 2833 (öz) ile “Introduction” ve “Results and discussion” başlıklı kısımlar. ↑

70. Alan Wayne Jones and Christopher Tilson, ‘Distribution Ratios of Ethanol and Water between Whole Blood, Plasma, Serum, and Erythrocytes: Recommendations for Interpreting Clinical Laboratory Results in a Legal Context’ (2023) 68 [1] Journal of Forensic Sciences 9, 9 (öz): yasal sınırlar “are defined as the concentration of ethanol in WB and not in plasma, serum or red-blood cells”. ↑

71. ASB BPR 122 (n 3) b. 4.3, 5.1.2 ve 5.1.3: “even those converted to a whole blood equivalent”. ↑

72. Jones (n 2) 1 (öz): “has many proponents and critics”. ↑

73. M R Montgomery and M J Reasor, ‘Retrograde Extrapolation of Blood Alcohol Data: An Applied Approach’ (1992) 36 [4] Journal of Toxicology and Environmental Health 281, 281 (öz): “with reliability when reasonable assumptions are made concerning absorption rates, elimination rates, and patterns of alcohol consumption”, “little practical effect”, “notoriously inaccurate”. ↑

74. R G Gullberg and A J McElroy, ‘Comparing Roadside with Subsequent Breath Alcohol Analyses and Their Relevance to the Issue of Retrograde Extrapolation’ (1992) 57 [2] Forensic Science International 193, 193 (öz): “will provide good estimates and certainly not overestimates”, “extrapolation may be unwarranted in these cases”. ↑

75. Douglas Posey and Ashraf Mozayani, ‘The Estimation of Blood Alcohol Concentration: Widmark Revisited’ (2007) 3 [1] Forensic Science, Medicine and Pathology 33, 33 (öz): “some jurisdictions expressly prohibit them”. ↑

76. Laura Labay and Barry Logan, ‘Letter to the Editor: Call for a Scientific Consensus Regarding the Application of Retrograde Extrapolation to Determine Blood Alcohol Content in DUI Cases’ (2018) 63 [5] Journal of Forensic Sciences 1602. Marc A LeBeau and Jennifer F Limoges, aynı başlıklı mektup (2019) 64 [1] Journal of Forensic Sciences 322. Marc A LeBeau and Jennifer F Limoges, ‘Letter to the Editor: Answering the Call for a Scientific Consensus Regarding the Application of Retrograde Extrapolation to Determine Blood Alcohol Content in DUI Cases’ (2024) 69 [5] Journal of Forensic Sciences 1935. ↑

77. Lili Saskőy vd., ‘Back to the Future: Retrograde Alcohol Calculations an Uncertain Science’ (2024) 64 [5] Science & Justice 455, 455 (öz): “not fully agreed”. ↑

78. Peter D Maskell vd., ‘Assessing Uncertainty in Forensic Alcohol Calculations: The Case for Using Percentile Ranges’ (2026) 71 [4] Journal of Forensic Sciences 1793, 1793 (öz). ↑

79. Olson (n 67) 24 (öz): “that population averages regarding the absorption of alcohol may not apply to individual cases”. ↑

80. BGH, 03.02.2021, 4 StR 263/20, Rn 14, BGHSt 25, 246, 249'a atıfla: “im Rahmen von §§ 316, 315c Abs. 1 Nr. 1a StGB werden der dem Angeklagten günstigste gleich bleibende Abbauwert von 0,1 ‰ angenommen und die ersten zwei Stunden nach Trinkende von der Rückrechnung ausgenommen”. Kusur yeteneği için aynı yer, BGHSt 35, 308, 314'e atıfla: saatte 0,2 ‰ ve bir defalık 0,2 ‰ güvenlik eki. ↑

81. Road Traffic Offenders Act 1988, s 15(2)(a): “it is to be assumed, subject to subsection (3) below, that the proportion of alcohol in the accused's breath, blood or urine at the time of the alleged offence was not less than in the specimen”. Karine, sanığın araç kullanmayı bıraktıktan sonra ve örnekten önce alkol aldığını ispat etmesi halinde uygulanmaz: s 15(3). ↑

82. Baduroğlu ve Durak (n 5) 66. ↑

83. Baduroğlu ve Durak (n 5) 70. ↑

84. Demir Bayram (n 29) 1719-1720. ↑

85. Avcı ve Bilgin (n 44) 137-142. ↑

86. Y 12 CD, K. 2022/10915 (n 32). Kararın başlığında suç “Taksirle yaralama” olarak gösterilmiştir. ↑

87. Y 12 CD, K. 2025/8889 (n 32), IV: “kazadan yaklaşık iki saat sonra saat 23.05'de yapılan ölçümde 44,7 mg/dl etanol olduğunun tespit edildiği”. Kararda örneğin türü belirtilmemiştir. ↑

88. Y 12 CD, E. 2022/5537, K. 2022/7802, T. 01.11.2022: “kazadan sonra olay yerinden kaçan sanığın 18 saat sonra yapılan alkol ölçümünde 0.16 promil alkollü olduğu tespiti ile geriye dönük olarak saat başı 0.15 promil alkol eklenmesi suretiyle kaza anında 2.86 promil alkollü olduğu”. ↑

89. Y 12 CD, E. 2019/5880, K. 2019/12243, T. 24.12.2019. ↑

90. Y 12 CD, K. 2019/12243 (n 89), Cumhuriyet savcısının temyiz itirazları. Avcı ve Bilgin (n 44) 137-138'de aktarılan D 15 D, E. 2014/8644, K. 2015/7326, T. 11.11.2015 ve E. 2014/7668, K. 2015/6961, T. 04.11.2015. ↑

91. Y 17 HD, K. 2012/9997 (n 33), karar ve karşı oy: “alınan bir ilaç veya yenilen bir portakal vs.den ileri gelmesi de mümkündür”, “Widmark formülü ile olay saatine taşınması suretiyle”. ↑

92. Y 4 HD, K. 2026/1268 (n 33), V.A ve V.B. Temyiz dilekçesindeki üç saatlik süre ve saatte 0,15 promillik oranla 0,073 promil yaklaşık 0,52 promil verir. Raporun hangi süre ve oranla 0,64 promile ulaştığı kararda yer almamaktadır. ↑

93. Y 17 HD (kapatılan), E. 2015/2049, K. 2015/11070, T. 22.10.2015. Davalının savunması: “0.77 mg/d1 etonolün karşılığının sıfır promil dahi sayılmadığını”. ↑

94. Ankara BAM 21. HD, E. 2021/758, K. 2023/347, T. 09.03.2023, delillerin değerlendirilmesi: kaza saati 02.10, alkol tespit tutanağının ölçüm saati 03.37, sonuç 0 promil. Mahkeme: “Alınan rapor ayrıntılı, denetime ve hüküm kurmaya elverişli niteliktedir.” ↑

95. Y 17 HD (kapatılan), E. 2017/3878, K. 2019/12130, T. 18.12.2019: “kandaki alkol oranının saatte 0,15 promil azalış gösterdiği de düşünüldüğünde, dava konusu bakımından asıl öneme sahip konu olan, sürücünün kaza anındaki mevcut alkol durumu saptanmamış olmasıdır.” ↑

96. Ankara BAM 21. HD, E. 2023/1732, K. 2025/1631, T. 12.12.2025, hukuki nitelendirme, delillerin ve istinaf sebeplerinin değerlendirilmesi. Kararda kan alım saati bir yerde 01:28, iki yerde 01:58 olarak geçmektedir ve bilirkişinin 0,67 promillik sonucu 01:58 saatiyle uyumludur. Kararın UYAP Mevzuat ve İçtihat Programındaki kesinleşme bilgisi 21.10.2026 itibarıyla “kesinleşmedi”dir. ↑

97. Ankara BAM 21. HD, K. 2025/1631 (n 96), aynı bölüm, İstanbul ATK 5. Adli Tıp İhtisas Kurulunun 12.04.2023 tarihli raporu. ↑

98. D İDDK, K. 2024/2349 (n 20), Daire kararının özeti ve karşı oy. Karar düzenleyici işlem yönünden oybirliğiyle, bireysel işlem yönünden oyçokluğuyla ve kesin olarak verilmiştir. ↑

99. YCGK, K. 2013/417 (n 24). Kararda ölçümler “155 promil” ve “85 promil” olarak yazılmıştır. Olay 2008 tarihlidir. ↑

100. Y 12 CD, K. 2025/8840 (n 5), I ve II, ATK 5. Adli Tıp İhtisas Kurulunun 22.03.2021 tarihli kararı. ↑

101. D 15 D, K. 2017/6211 (n 7). ↑

102. Avcı ve Bilgin (n 44) 139-140, örneğin D İDDK, E. 2016/4441, K. 2016/3474, T. 15.12.2016 ve E. 2016/3921, K. 2018/686, T. 28.02.2018. ↑

103. Ankara BAM 21. HD, K. 2025/1631 (n 96): “etanol (promil) serum 0,04”. ↑

104. Y 17 HD (kapatılan), E. 2014/16854, K. 2014/13658, T. 16.10.2014: “Bilirkişi heyetince, 7.4 mg alkol, 7.4 promil alkol olarak kabul edilerek tereddüte mahal verilmiştir.” Kaza saat 19.00'da meydana gelmiş, kan örneği saat 21.44'te alınmıştır. ↑

105. Y 12 CD, K. 2025/8840 (n 5), II ve III. ↑

106. Maskell vd. (n 78) 1793 (öz). ↑

107. YHGK, E. 2021/658, K. 2023/867, T. 27.09.2023, § 12-13: “Kanunda açıkça öngörülmemişse ya da işin niteliği gerekli kılmıyorsa, bir davada yaklaşık ispat değil tam ispat aranır.” ↑

108. CMK m. 67/3: Bilirkişi “hakim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz”. 12.01.2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (RG 04.02.2011/27836) (HMK) m. 279/4 aynı cümleyi içerir. HMK m. 266/1. 03.11.2016 tarihli ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu (RG 24.11.2016/29898) m. 3/2-3. Hukuk Genel Kurulu bu hükümleri münhasıran alkol koşuluna ilişkin kararında da aktarmıştır: YHGK, K. 2019/431 (n 39). ↑

109. UKIAFT Kılavuzu (n 2) b. 6.3.2: “When a calculated range is close to the prescribed limit or the charging threshold (prosecution limit) extra care should be taken in wording statements and any uncertainties clearly expressed to avoid possible miscarriages of justice.” ↑

110. CMK m. 67/1. HMK m. 279/2. ↑

111. FSR-G-220 (n 64) b. 5.4.3(c)(i)-(iii). UKIAFT Kılavuzu (n 2) b. 6.3.2. ASB BPR 122 (n 3) b. 6.1: “Calculations should be documented and assumptions clearly stated.” ↑